Home Blog

Ҳафтаи илм дар факултет

0

   Ҳамасола дар Донишоҳи миллии Тоҷикистон дар доираи «Ҳафтаи илм» Конференсияи ҷумҳуриявии илмию назариявии ҳайати устодону кормандон ва донишҷӯёни ДМТ баргузор мегардад. Конференсияи ҷумҳуриявии илмӣ-назариявии ҳайати устодону кормандон ва донишҷӯёни ДМТ имсола ба як қатор ҷашн ва чорабиниҳои муҳимми давлатӣ рост омад, аз он ҷумла «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» ва «400-солагии Миробид Сайидои Насафӣ». Чуноне ки Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон қайд намуданд, таҳким бахшидани иқтидори илмии кишвар, ҷорӣ кардани ихтироот дар истеҳсолот, устувор гардонидани пояҳои моддиву техникии муассисаҳои таълимӣ, баланд бардоштани сифати таълим дар ҳамаи зинаҳои таҳсилот, ҷалби боз ҳам васеи истеъдодҳои ҷавон ба омӯзиши технологияҳои муосир ва корҳои эҷодиву техникӣ вазифаи муҳимтарини соҳаҳои илму маориф мебошад. Конференсияи ҷумҳуриявии илмӣ-назариявии ҳайати устодону кормандони ДМТ бахшида ба «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» ва «400-солагии Миробид Сайидои Насафӣ» кори худро аз 20-ум то 27-уми апрели соли 2019 идома дод. Мувофиқи барнома дар факултети ҳуқуқшиносии ДМТ дар 11 бахш аз 172 маърӯзаи аз тарафи устодону кормандон пешниҳод шуда, 170 маърӯза мутобиқи нақша 15 маърӯзаи иловагӣ шунида шуд. Дар конференсияи имсола масъалаҳои мубрами ҳуқуқӣ, ба монанди: масоили таҳқиқоти илмӣ ва афзалиятҳои он аз нигоҳи ҳуқуқшиносони тоҷик, асосҳои ҳуқуқии ҳимояи амнияти миллии Ҷумҳурии Тоҷикистон, ҷанбаҳои таърихии қабули Конститутсияи ҶТ, баъзе масъалаҳои ҳуқуқи гражданӣ дар Консепсияи сиёсати ҳуқуқии Ҷумҳурии Тоҷикистон барои соли 2018-2028, доир ба зарурияти қабули Кодекси соҳибкории Ҷумҳурии Тоҷикистон, баъзе аз масъалаҳои мубрами такмили қонунгузорӣ дар соҳаи кишоварзӣ, иштироки прокурор дар муҳокимаи судии парвандаҳои ҷиноятӣ, таълимоти Саъдии Шерозӣ оид ба ҳуқуқи инсон, масъалаҳои мубрами ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ, масъалаҳои назариявии танзими ҳуқуқии моликияти созмонҳои байналмилалӣ, гузаронидани чорабиниҳои оперативӣ-ҷустуҷӯӣ дар мавриди тафтиши ҷинояти одамрабоӣ, муқаррароти умумӣ оид ба санксияҳои ҷиноятҳо дар соҳаи фаъолияти соҳибкорӣ, фаъолгардонии дарки донишҷӯён дар раванди таълим ва омӯзиши забонҳои хориҷӣ ва ғайраҳо баррасӣ карда шудаанд. Аз маърӯзаҳои устодони факултет бармеояд, ки мақсади гузаронидани конференсияи илмӣ-назариявӣ баррасӣ намудани ҷиҳатҳои мубрам ва ҳалли муаммоҳои ҳалталаби соҳаҳои ҳуқуқ ба ҳисоб меравад. Ҳамзамон, аз маърӯзаҳои устодони факултет бармеояд, ки мундараҷаи конференсия ба нақшаи корҳои илмӣ-тадқиқотӣ ва барномаи конференсия мувофиқат дошт.

     Хурсандибахш аст, ки зиёда аз 130 устодону кормандони факултети ҳуқуқшиносӣ фишурдаҳои маърӯзаҳои худро омода намуда, барои чоп намудан дар Маводи Конференсияи ҷумҳуриявии илмию назариявиии ҳайати устодону кормандон бахшида ба «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» ва «400-солагии Миробид Сайидои Насафӣ» пешниҳод намуданд, ки айни ҳол омодаи чоп аст. Қисми дигари фаъолияти илмӣ дар ҳафтаи илм ин баргузор гардидани Конференсияи ҷумҳуриявии илмӣ-назариявии ҳайати донишҷӯёни ДМТ бахшида ба «Солҳои рушди деҳот, сайёҳӣ ва ҳунарҳои мардумӣ» ва «400-солагии Миробид Саййидои Насафӣ» мебошад. Мувофиқи барнома дар 11 бахш 308 маърӯзаҳои донишҷӯён пешбинӣ шуда буд, ки аз ин 305 маърӯзаи донишҷуён шунида шуд. Имсол бо сабабҳои узрноку ғайриузрнок тибқи барнома 3 нафар донишҷӯён дар конференсия иштирок надоштанд. Берун аз нақшаи барнома 80 нафар дар конференсия маърӯза карданд. Аз маърӯзаҳои донишҷӯён бармеояд, ки мақсади конференсияи илмӣ-назариявӣ ин кушодан ва баррасӣ намудани ҷиҳатҳои мубрам ва масъалаву муаммоҳои ҳалталаби соҳаҳои ҳуқуқ мебошад. Дар конференсия донишҷӯён бо забонҳои тоҷикӣ, русӣ, англисӣ баромад намуданд. Дар ҷараёни конфренсия аз воситаҳои технологию иртиботӣ ва воситаҳои аёнӣ ба таври васеъ истифода карда шуд. Дар сатҳи баланд баргузор гардидани Конференсияи ҷумҳуриявии илмӣназариявии ҳайати донишҷӯёни факултети ҳуқушиносии ДМТ ин самараи фаъолияти бо низом ва мунтазами маҳфилҳои илмии назди кафедраҳои факултети ҳуқуқшиносӣ ба ҳисоб меравад, ки дар як моҳ ҳар як маҳфил аз 2 то 4 ҷаласаҳои худро баргузор менамояд. Яке аз навгониҳои ҳафтаи илм дар соли равон ин ташкил гардидани бахши магистратураи ҳуқуқшиносӣ мебошад. Мувофиқи барнома 60 нафар магистрон маърӯзаҳои худро пешниҳод намуданд. Дар давоми рӯзҳои 22-24-уми апрели соли 2019 мутобиқи барнома ба магистрон имконият дода шуд, ки дар китобхонаи илмии факултет маърӯзаҳои худро баромад намоянд. Бояд қайд намуд, ки конференсияи имсола дар сатҳи хеле хуб гузаронида шуд. Пешкаши мавзӯъҳо тариқи слайд бо воситаи тахтаҳои электронӣ яке аз пешравиҳо дар кори конференсияи имсола ба ҳисоб меравад. Аз таклифу пешниҳодҳои дар боло зикргардида маълум мегардад, ки олимони факултет пайваста дар пайи омӯзиш ва таҳқиқот қарор доранд ва ин боиси пешрафти илми ҳуқуқшиносӣ ва ҳам такмили қонунгузорӣ мегардад. Рафти иҷроиши барномаи конференсияи имсола таҳти назорати бевоситаи декани факултет, номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, дотсент Раҳмон Д.С. ва муовини декани факултети ҳуқуқшиносӣ оид ба илм ва робитаҳои байналмилалӣ н.и.ҳ., дотсент Абдуллоев П.С. қарор дошт.

Конференсия: таҳлили мавзӯъҳои муҳим

0

Ҳамасола дар Донишгоҳи миллии Тоҷикистон ҳафтаи сеюми моҳи апрел конференсияи  ҷумҳуриявии  илмию  назариявии ҳайати  устодону  кормандон  ва  донишҷӯён – «Ҳафтаи илм» баргузор мешавад. Конференсияи мазкур ба санаҳои муҳимми таърихӣ  ва ибтикороти нодири Асосгузори сулҳу ваҳдати миллӣ  – Пешвои миллат, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон муҳтарам Эмомалӣ  Раҳмон бахшида мешавад. Ҳамоиши имсола ба ҷашнҳои  «5500-сологии Саразми бостонӣ», «700-солагии  шоири  барҷастаи  тоҷик  Камоли Хуҷандӣ» ва «Бистсолаи  омӯзиш ва  рушди фанҳои  табиатшиносӣ , дақиқ ва  риёзӣ  дар  соҳаи  илму  маориф (солҳои 2020-2040)» бахшида  шудааст.

Ҳайати  устодону  кормандон  ва  донишҷӯёни факултет бо маърӯзаҳои мубрами рӯз дар конференсияи мазкур иштирок намуданд.

Эълони озмунҳо!

0

    Садорати факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон тасмим дорад, ки ба истиқболи ҷашни 70-солагии факултет бо мақсади баланд бардоштани масъулияти омӯзгорону донишҷӯён, сайқал додани сатҳу сифати кор ва ҳавасмандгардонии онҳо озмунҳои беҳтарин омӯзгори сол (2 ҷой), беҳтарин донишҷӯи сол (1 ҷой), беҳтарин сарпарасти сол (2 ҷой)-ро ба роҳ монад. Бо ин мақсад комиссияи озмунӣ то моҳи майи соли таҳсили 2018-2019 кори худро ба роҳ мемонад.

       Шахсоне, ки дар иҷрои вазифаҳои худ бо дарки масъулияти баланд муносибат менамоянд, албатта ғолиб меоянд. Ѓолибонро туҳфаҳои арзишманд ва ифтихорномаҳо интизоранд.

Бо нияти нек, азму иродаи қавӣ, садоқат ба Ватан масъулиятро иҷро намуда, қонуниятро таҳким мебахшем!

0

         Мундариҷаи суҳбатро маҳз аз суханҳои Сарвари давлат дар ҷаласаи ҳайати васеи мушовараи Прокуратураи генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон шурӯъ намуда, дар андешаем, ки ин сухан дастури Сардори давлат, ғояи ниҳоят арзишманду волои ахлоқӣ буда, ба афкори хонандаи гиромӣ бетаъсир набуда, мову шуморо ба меҳнати ҳалол ҷасорату ҷавонмардӣ ҳидоят менамояд. Аниқтараш Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон чунин таъкид намуданд: «Яъне ман ҳамчун Роҳбари давлат ва кафили Конститутсия ва ҳар яки шумо ҳамчун роҳбари ин ё он сохтору мақомоти давлатӣ дар назди халқи азизи кишвар масъулияти баробар дорем. Фаромӯш накунед, ки иҷрои ин масъулият аз ҳар кадоми мо заҳмати шабонарӯзӣ, фаъолияти содиқонаву софдилона ва муҳимтар аз ҳама, поквиҷдонӣ, дасту дили пок, нияти нек, азму иродаи қавӣ, садоқат ба Ватан, миллат ва давлат, инчунин аз ҳама гуна манфиат боло гузоштани манфиатҳои милливу давлатӣ ва суботу оромии кишварро мехоҳад»[1].

         Вақтҳои охир Сарвари давлат Эмомалӣ Раҳмон ба масъалаи таъмин намудани адлу инсоф, хизмати ҳалолу покиза ба давлат, мустаҳкам намудани реҷаи қонуният диққати ҷиддӣ медиҳанд ва дар чандин ҷаласаву вохуриҳо масъалаи мазкурро мавриди таҳлил ва интиқоди қавӣ қарор дода, дастуру ҳидоятҳо додаанд.

         Саволе ба миён меояд, оё имрӯз нисбат ба дигар марҳилаҳои таърихӣ барои низоми давлатдории мо масъалаи мустаҳкам намудани реҷаи қонуният ва адолати иҷтимоӣ муҳиманд?

         Ҳарчанд ҳуқуқшиносон бар ақидаанд, ки новобаста аз марҳилаҳои гуногуни инкишофи давлат қонунҳо бояд бечуну чаро риоя ва ба иҷро расонида шавад, яъне иҷроиши қонун бар пояи низоми муайян густурда бошад, вале воқеияти ҳол, амалияи таъмин намудани қонуният аз он шаҳодат медиҳад, ки вобаста аз вазифаҳои дар назди давлат истода, ислоҳоте, ки ба ҷо оварда мешаванд, марҳилаҳои гуногуни таърихии инкишофи давлат, ба масъалаи таъмин намудани қонуният муносибат яксон нест. Агар ба фазои ҳуқуқӣ, ҷаласаву чорабиниҳо оид ба ташкили кор аҳамият диҳем, пай бурдан мумкин аст, ки масъалаи таъмин намудани адлу инсоф, қонуният барои ҷомеаи имрузаи мо аз пештар дида рузмарратар гардида истодааст. Масъалаҳои номбарнамуда дар ин марҳилаи таърихӣ барои мо ниҳоят муҳиму арзишманд мебошад. Чунки дар Тоҷикистон бо мушкилиҳои зиёд халқ таҳти роҳбарии шабонарузӣ ва содиқонаи Сардори давлат, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон имрӯз оромию субот, сулҳу ваҳдатро таъмин намуд, ки барои тиҷорату иқтисодиёт, сохтмон, ободкорию пешравиҳо шароит фароҳам омадааст. Лоиҳаву сохтмонҳои калонтарини аср, ба мисли нерӯгоҳҳои обии барқӣ, роҳҳои байналмиллалӣ, ки Тоҷикистонро на танҳо бо ҳам, балки бо Шарқу Ѓарб, Ҷанубу Шимол пайваст, корхонаву фабрикаҳои саноатӣ, кишоварзиву боғот, мактаб, китобхонаву театрҳо ва садҳо дигар лоиҳаҳои иҷтимоӣ нишонаҳои пешравиҳои мо буда, мӯътадил идома ёфтани он аз мо тақозо менамояд, ки ҳар нафар хоҳ дар оила, хоҳ дар маҳаллаву ҷои кор, новобаста аз он ки чи гуна мансабу вазифаро ишғол намудааст, ба қадру қиммати меҳнати ҳамдигар расида, талаботи қонунро бечунучаро риоя ва иҷро намуда, аз рӯи адлу инсоф, одаму одамгарӣ зиндагӣ намояд, шаъну эътибори давлати миллиамонро, сиёсати созандагии раҳбари сиёсиамон муҳтарам Эмомалӣ Раҳмонро ба ҷо оварда, қонунро ба манфиатҳои хусусӣ, гурӯҳӣ, идоравӣ зинҳор истифода накунад. Чунки ҳар навъ сӯистифода аз қонун давлатдориро суст намуда, садди роҳи инкишофи ҷомеа мегардад ва эътимоди мардумро аз давлат коста мегардонад. Яқин, ки неруи давлат дар волоияти қонун ва адли уст.  

         Ҳамон тавре, ки Президенти муҳтарам дар баромадашон дар маҷлиси васеи ҳайати мушовараи Прокуратураи Генералӣ 10 июли соли 2014 қайд намуданд, дар шароити тағйир ёфтани вазъи геополитикии ҷаҳон ва афзоиши таҳдиду хатарҳои нав, ки ба рушди давлатдории миллӣ ва манфиатҳои милливу давлатии мо низ монеаҳои ҷиддӣ эҷод мекунанд, аз кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ва сохторҳои низомии кишвар масъулияти дучанд тақозо мегардад. Аз ин рӯ, дар ин марҳилаи таърихӣ, дар замоне, ки нав шароити мусоид барои тағйиротҳои куллии иқтисодию иҷтимоӣ муҳайё карда шуд, дар замоне, ки шахс моҳияти  ҷомеаи озодро фаҳмид, имконияту истеъдод ва қобилияти худро ихтиёрдорӣ карданро дарк намуд, озодии ниҳоят бузургро эҳсос кард, дар замоне, ки давлатҳои намунаи демократияву озодӣ ба хотири бою сарватманд шуданашон ба аъмоли бад ва паст даст заданд, дар чунин давру замон таъмин намудани реҷаи қонуният ва адолати иҷтимоӣ ниҳоят амали зарурист, унсури мустаҳкам намудани давлатдорӣ буда, ниҳоят арзишманду қиммат ба ҳисоб меравад. Ҳеҷ як ислоҳоти куллӣ бе таъмин намудани реҷаи ҷиддии қонуният ба ҳадаф нахоҳад расид. Вале набояд фаромуш кард ва ҷаҳд баҳри он намуд, ки мубориза дар роҳи таъмин намудани қонуният – қонунӣ сурат гирад, вагарна он кӯшишу амал худ ба қонуншиканӣ табдил хоҳад ёфт. Ин нуқта дар маҷлиси дар боло зикргардида аз ҷониби Президенти кишвар хеле хуб барои кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ таъкид карда шуд, ки дар шароити муосир барои ноил гардидан ба ҳадафҳои волои давлати демократӣ, ки дар он инсон тавонад озоду баробар рушд ёбад ва тартиботи ҳуқуқиву волоияти қонун таъмин бошад, мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, хусусан мақомоти прокуратура бояд фаъолияти худро тавре ба роҳ монанд, ки дастовардҳои истиқлолият ҳифз гардида, риоя ва иҷрои бечунучарои қонунҳо таъмин карда шавад, ки ин дар айни замон як шакли муҳими баланд бардоштани мақоми ҳуқуқ дар ҷомеаи муосир мебошад. Ба маънои дигар, ба андешаи ман дар мамлакатҳои рӯ ба инкишоф, ба мисли Тоҷикистон аз озодии бузург дида, интизому қонуният муҳимтар мебошад.

         Солҳои охир нисбат ба мақомоти прокуратура ҳусни таваҷҷӯҳ зиёд гашта, ҳатто Сарвари давлат дар ҷаласаи ҳайати васеи мушовараи Прокуратураи Генералӣ ширкат намуда, масъулияти прокурорҳоро оид ба таъмин намудани волоияти қонун, таҳкими қонуният махсус таъкид карданд, сабаб дар чӣ буд? Дар ҳама давру замон, вақте ки сухан дар бораи таъмин намудани қонуният меравад, муносибат ба мақомоти прокуратура ҳамин гуна махсус буд ва боқист. Ҳатто бо чунин муносибати махсус ҳануз дар замони Пётри 1 мансаби Генерал прокурор таъсис дода шуда буд. Таъсиси мақомоти прокуратураи Россияи подшоҳӣ ба замони ислоҳоти сиёсию иқтисодӣ, ки аз ҷониби Пётри 1 дар аввали асри 18  гузаронида шуд, мувофиқ омада буд. Чунки дар замони ислоҳот корҳои зиёд бо гардиши маблағи зиёд ба роҳ монда шуда, дар айни замон ҷинояткорӣ, суиистифодаи мансаб, хазинадуздӣ, порахурӣ зиёд гардида, ин аҳвол талаб менамуд, ки мақомоте, ки бо чунин кирдорҳо мубориза барад, таъсис карда шавад. Нақши муҳимро дар таъсис ва батанзимдарории ҳуқуқии прокуратура фармони Пётри 1 аз 27 январи соли 1722 «Дар бораи мансаби Генерал-прокурор» бозида, ӯро Император чунин ифода намуда буд: «ин рутбае, ки ман таъсис намудам ба мисли чашмони мо ва ғамхори корҳои давлатӣ мебошад».

         Аз ин воқеоти таърихии давлати бо мо дуст, ба асли ҳоли имрузаамон баргардем, пай бурдан мумкин аст, ки сабабу омилҳои муносибати хоса ба мақомоти прокуратура чунинанд:

         – якум, Прокурори генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз тарафи Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бо ризоияти Маҷлиси миллии Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон ба вазифа таъин шуда, дар фаъолияти худ дар назди онҳо масъул буда, дар бораи вазъи риояи дақиқ ва иҷрои якхелаи қонунҳо дар қаламрави Тоҷикистон танҳо ба ӯ ва Маҷлиси миллӣ ҳисоботдиҳанда мебошад. Чунин муносибати наздики корӣ, маъмурию интизомии Прокурори Генералӣ бо Сардори давлат ба мақоми он бетаъсир набуда, дар ҳолатҳои зарурӣ ниҳоят ҷиддӣ зоҳир мешавад;

         – дуввум, вазъи қонуният дар ҷодаи таъмини амнияти иқтисодии давлат, вазъи мубориза бар зидди кирдорҳои коррупсионӣ, истифодаи самарабахшу мақсадноки маблағҳои буҷетӣ, сатҳи тафтишоти парвандаҳои ҷиноятӣ боиси нигаронии Сардори давлат гардида, ӯ чунин таъкид намуд: «маблағҳои давлативу сармоягузориҳо, аз ҷумла дар амалисозии лоиҳаҳои муҳими мамлакат ва корҳои сохтмону бунёдкорӣ бояд зери назорати қатъӣ қарор дода шаванд ва дар ин самт бояд чунин шароите ба вуҷуд овард, ки суистифода аз мансаб, коррупсия ва тасарруфи молу амвол тадриҷан ба нестӣ расонида шавад»;

         – севвум, таъиноти назоратии прокуратураро Конститутсияи давлат пешбинӣ намудааст;

         – чорум, вазифаи таъмин намудани волоияти қонун, таҳкими қонуният ва тартиботи ҳуқуқӣ маҳз ба зиммаи мақомоти прокуратура гузошта шудааст;

         – панҷум, ин мақомот дар асоси принсипҳое таъсис дода шуда, фаъолият менамояд, ки новобаста аз фарқиятҳои маҳаллӣ, таъсироти идоравӣ ва мансабӣ вазифаҳои худро иҷро намуда тавонад;

         – шашум, ягона мақомоте, ки салоҳияти назорати умумии иҷроиши қонунҳоро аз болои ҳамаи вазорату идораҳо, кумитаву агентиҳо, корхонаву муасисаҳо, ташкилотҳо, ҳизбҳо амалӣ мекунад. Маҳз тавассути соҳаи назорати умумӣ прокурор таъиноти конститутсинии худро оид ба таъмин намудани реҷаи ягонаи қонуният дар тамоми қаламрави кишвар таъмин менамояд. Мавҷудияти назорат унсури таркибии таъмин намудани қонуният мебошад.      

         –  ҳафтум, чунин мақоми ҳуқуқии прокуратура, ки Конститутсияи давлат муайян намудааст ба манфиати шахс, ҷомеаву давлат буда, вай бояд бидуни ҳар гуна андешаву эрод эҳтиром карда шавад;

         – ҳаштум, прокурорҳо бояд хуб эҳсос намоянд, ки ҳурмату эҳтиром аз фаъолияти худи онҳо низ вобаста буда, ба он мақом бояд шоиставу муносиб буд.

         Дар ҷаласаи васеи Шӯрои амният аз 17 феврали ҳамин сол Сарвари давлат аз оғози беасоси парвандаҳои ҷиноятӣ низ боиси нигаронӣ намуданд, чунки оғози парвандаи ҷиноятӣ оқибатҳои ҷиддии ҳуқуқӣ дорад.

         Дар ҷаласаи Шӯрои амният мавриди интиқоди Сарвари давлат қарор гирифтани масъалаи мазкур маънои онро дорад, ки гӯё ҳарчанд ин масъалаи мурофиавист, вале ҳадалимкон дуруст ҳал намудани он ба амнияти кишвар иртиботи бавосита дорад. Аз ин рӯ, шахсони мансабдоре, ки тибқи моддаҳои 145 ва 146 КМҶ салоҳияти оғоз намудани парвандаи ҷиноятиро дорад, бояд ба ин масъала муносибати ҷиддӣ намуда, дар доираи салоҳияти худ амал кунанд. Чунки нисбати шахс оғоз намудани парвандаи ҷиноятӣ мақоми мурофиавии ӯро ҳамчун гумонбаршуда муайян намуда, ба мақомоти давлатӣ имконият медиҳад, ки нисбати ӯ ҳар гуна ҳаракатҳои мурофиавӣ, аз он ҷумла чораҳои маҷбуркунии мурофиавӣ, ба мисли ҳабс  ё ба таври маҷбурӣ овардан татбиқ карда шавад. Оид ба ин масъала дар ҷаласа қайд карда шуд, ки дар паси парвандаҳои ҷиноятӣ на танҳо ҳуқуқ ва манфиати як нафар шахси гумонбаршуда, балки аҳли оила, наздикону пайвандони онҳо, обруву нуфузи давлат меистад. Аз ин рӯ, шахсони мансабдоре, ки тибқи моддаҳои 145 ва 146 КМҶ салоҳияти оғоз намудани парвандаи ҷиноятиро доранд, бояд ба ин масъала муносибати ҷиддӣ намуда, аз доираи салоҳияти қонунии худ берун набароянд. Бояд зикр намуд, ки иҷроиши амиқи ҳар як меъёри КМҶ ҶТ муҳим буда, мурофиа худ тарзи маъруфи аз ҷониби қонунгузор муқарраршудаи ҳимояи ҳуқуқи шахс, манфиати ҷомеаву давлат мебошад. Баъзан меъёрҳои ҳуқуқие ҳастанд, ки худ камбудӣ дошта, алабатта амалияи мақомоти ҳифзи ҳуқуқро нуқсондор менамоянд. Мисол, м. 140 КМҶ ҶТ, ки сабаб ва асосҳои оғоз намудани парвандаи ҷиноятӣ ном дорад, сабаби оғоз намудани парвандаи ҷиноятӣ чун асос муайян шуда, асос таҳияву пешбинӣ нашудааст, ки бояд ислоҳ карда шавад.              

         Бо мақсади таҳкими фаъолияти минбаъдаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, аз ҷумла прокуратура ва мустаҳкам намудани низоми қонунияту тартиботи ҳуқуқӣ роҳбари давлат шаш тадбири мушахас пешниҳод намуданд, ки шашуми он ба интихобу ҷобаҷогузории мутахассисони болаёқату баландихтисоси соҳа, ҷалби ҳарчи бештари ҷавонон барои хизмат дар мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, баланд бардоштани маърифату одоби касбии кормандон ва пешгирии ҳама гуна омилҳои коррупсионӣ, дар рӯҳияи ватандӯстӣ, поквиҷдонӣ ва хизмати содиқона ба халқу Ватан тарбия ва ҳидоят кардани онҳо бахшида шудааст.

         Дар ҳамин росто, саволе ба миён меояд. Мусаллам аст, ки кайҳо асоси иқтисодии ҷомеа дигар шудааст, моликияти хусусӣ асоси муайянкунандаи аксарияти муносибатҳо гардидааст, давлат аз давлати зуроварию тоталитарӣ ба давлати демокративу ҷомеаи шаҳрвандӣ табдил ёфтааст, магар ин ҳама ба тафаккури мардуми мо таъсир накард, ки ҳанӯз касби судяву прокурору милитсия дар назди ҷомеа, волидайн ва довталабон мақоми ниҳоят баланд дорад?

         Агар мо аз ишора ба моликияти хусусӣ – андешаи асоси беҳбудии зиндагии ҳар кас аз молу мулк ва касбу ҳунараш вобастагӣ дорад ва ё аз давлати «зур» – зурии мақомот ва ҳурмату эҳтироми мақомдорони он (судяву прокурору милитсия) гуфтанӣ бошем, пас мо дуруст пай бурдем, ки мардум ба моликияти хусусӣ рӯй овардааст, вале ба мӯҳтарам будани ҳуқуқ ба моликияти хусусӣ ҳануз эътимоди қавӣ пайдо накардааст, ва ё гумон мекунад, ки ҷомеаи шаҳрвандӣ ин ҳамон ҷомеаест, ки тавассути мақомоти давлатӣ, зурии милитсияву прокурор идора карда мешаваду доштани ин гуна мақому вазифа кифоя аст, ки зиндагии муҳташам дошта бошӣ.  

         Бо чунин андеша ба ин масъалаҳои бунёдӣ – моликияти хусусӣ ва ҷомеаи шаҳрвандӣ муносибат намудан иштибоҳ буда, аз мо талаб менамояд, ки дар ин самт кор кунем. Яъне, мо бо гуфтор ва рафторамон бояд эътимоди мардумро ба муҳтарамии моликияти хусусӣ, ба дахлнопазир будани он зиёд гардонем, дуруст талқин намоем, ки дар қатори дигар шаклҳои моликият – моликияти хусусӣ моқоми баробар дошта, ҳифзи ҳуқуқии он кафолат дода мешавад (м.12 Конститутсияи ҶТ), моли инсон ба мисли ҷонаш муҳтарам аст. Чунки дар ҷомеаи озод нақши моликияти хусусӣ калон буда, маҳз таъмин намудани истиқрори тартиботи дахлдори ҳуқуқӣ ва кафолати ҳифзи ҳуқуқ ва манфиати қонунии соҳибмулкон имконият медиҳад, ки иқтисодиёт рушду нуму ёбад, сатҳу сифати зиндагии шахс низ дар заминаи истифодаи моликияти хусусӣ беҳтар гардад, дар чунин шароит шояд як андоза талабот ба касби судяву прокурору милитсия камтар гардида, ҷавонон рӯ ба кор (бизнес) биёранд. Ин танҳо шояд яке аз ангезаҳои интихобу ихтиёр намудани касбҳои соҳаи ҳуқуқшиносӣ бошад.

         Ҷомеаи шаҳрвандӣ – дигар ҷомеаи синфие нест, ки тавассути мақомоти давлатӣ ҳукмронии як синф аз болои синфи дигар таъмин карда шавад. Ҷомеаи шаҳрвандӣ ҷомеаест, ки дар он худи давлат чун як унсури ин ҷомеа ва шакли ташкили ҳокимияти омма дониста шуда, ҳамагуна гуна фарқиятҳои миллию нажодӣ, пулию молӣ муҳим набуда, инсон ҳамчун бунёдгузор ва шаҳрванди ин ташкилоти сиёсӣ, сарчашмаи ягонаи ҳокимияти давлатӣ маҳсуб шуда, дар ба ҳаёт татбиқ намудани он нақши ҳалкунанда дорад ва ҳеҷ як мафкура, аз ҷумла шахсӣ, гурӯҳӣ, ҳизбӣ ё динӣ чун мафкураи ягонаи давлатӣ эътироф намешавад, инсон, ҳуқуқ ва озодиҳои ӯ арзиши олӣ эътироф шуда, онҳо мақсад ва мазмуни ҳамагуна фаъолияти давлатиро муайян намуда, муносибатҳои муҳими ҳокимият бо шахс тавассути меъёри ҳуқуқ ба танзим дароварда шуда, аз ҷониби ҳокимияти судӣ таъмин карда мешавад. Ва ин қоидаҳои маъмули назарияи ҷомеаи шаҳрвандӣ, дар Конститутсияи мо, хеле густурда мустаҳкам карда шудааст. Дар ҷомеаи  шаҳрвандӣ ҳама хизматчиёни давлатӣ, аз он ҷумла милитсияву прокурорҳо дар хизмати давлат буда, музди кори онҳо аз беҳбудии шароити иқтисодиву иҷтимоии шаҳрвандон, шахсони ҳуқуқӣ, ки андозсупоранда мебошанду аз ҳисоби онҳо низ буҷети давлат ғанӣ мегардад, вобастагӣ дорад. Гузашта аз ин, – «мардум ба фаъолияти давлат мувофиқи рафтору кирдори кормандони прокуратура ва дигар мақомоти ҳифзи ҳуқуқ, садоқати онҳо ба Ватан ва давлату миллат, поквиҷдонӣ, сатҳи касбиву салоҳият ва маърифатнокиашон баҳо медиҳанд» мегӯянд,– сардори давлат, мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон.

         Ҳаминҷо бояд таъкид намуд, ки мо бо муносибат, бо фаъолияти муназзами мақомоти ҳифзи ҳуқуқ муҳтарамии моли инсонро таъмин намоем, ба фаъолияти озоду баробари иқтисодӣ, соҳибкорӣ ва тиҷорат шароити васеъ фароҳам орем, дар чунин сурат тавассути афзун гаштани даромади аҳолӣ буҷет низ зиёд гашта, вазъи молиявии мақомот низ баланд шуда, ишғоли вазифа ва мансаб на аз рӯи ҳисси манхоҳиву, «ман зур», муҳташамии мансабу вазифа, обрую эътибори рӯякӣ, балки аз рӯи хизмати содиқона ба халқу ватан, сатҳу сифати хизмат, таъмин намудани тартиботи ҳуқуқӣ, бехатарии ҷамъиятӣ, кам кардани ҷинояткорӣ, ҳаҷми музди кор сурат мегирад. Дуруст аст, ки хизмати давлатӣ бояд подоши муносиб дошта бошад. Дар ин самт чораҷӯиҳо доимӣ идома дошта, подоши кормандони мақомоти ҳифзи ҳуқуқ дар чанд соли охир қариб панҷоҳ маротиба зиёд шудааст. Вале воқеият ҳамин аст, ки дар сектори хусусӣ, алалхусус дар соҳаи тиҷорату савдо, истеҳсолот, сохтмон, хизматрасонӣ музди кор нисбат ба хизмати давлатӣ зиёдтар аст. Аз ин рӯ, агар мо мансабҳои судяву прокурору милитсияро бо нияти дарёфти маблағи иловагии ғайриқонунӣ  ва даромади муфт ишғол намоем, ногузир ба фасод гирифтор шуда,  на танҳо уҳдадориҳои вазифавии худро дуруст иҷро карда наметавонем, балки зиндагиамонро талх намуда, ба қудрату тавоноии давлат зарари ҷиддӣ расонида, вазифаҳоро банд намуда, намегузорем, ки дигарон бо дасту дили пок адолати иҷтимоӣ ва зиндагии орому осоиштаи сокинони мамлакатро таъмин намоянд. Аз ин назар хулоса чунин аст, ки пеш аз интихоби касб дар мактабу оила мавзӯи интихоби шуғл, паҳлуҳои гуногуни он, аз он ҷумла музди моҳонаи касбҳо ба ҷавонон воқеанигорона, бо эҳтиёт фаҳмонида дода шавад. Роҳи дигари талқин намудани ҳамин воқеият ба ҷавонон хизмати шоиста, фидокорона ва содиқонаи кормандони имрӯзаи мақомоти ҳифзи ҳуқуқ мебошад. Беҳбудии зиндагии мо пеш аз ҳама аз таъмин намудани оромию субот, истиқрори муносибатҳои қонунӣ ва адолати иҷтимоӣ вобастагии зич дорад. Бинобар ин, волидайн, довталаб, ҷомеа, ҳама бояд ба таври қатьӣ итминон дошта бошанд, ки прокурор, судя, муфаттишу милитсия танҳо бар асоси музди меҳнат зиндагонии мӯътадилу хоксорона, ҳалолу покиза доранд.

         Дар ин ҷода сатҳи тайёрии касбии ҳуқуқшиносон муҳим аст. Сатҳи тайёрии касбии ҳуқуқшиносоне, ки имруз мактаби олиро хатм менамоянд, бад нест. Ҳар сол теъдоди зиёди хатмкунандагон бо баҳои хубу аъло донишгоҳро хатм мекунанд, ҳастанд донишҷӯёне, ки аз атестатсияи давлатӣ гузашта наметавонанд, – ин ҷараёни муқаррарӣ аст. Вале набояд фаромуш намуд, ки макотиби олӣ барои ҳама нест, таҳсилоти олиро интихобшудагон, нафароне сазоворанд, ки истеъдоду қобилият дошта, мактаби миёнаро бо баҳои хубу аъло тамом намуданд ва завқи баланди хониш ва аз худ намудани ихтисосро доранд. Давлат барои онҳо ҳамагуна шароитро фароҳам меорад, бо манзилу идрор таъмин менамояд, аз хизмати ҳарбӣ озод мекунад, ва аз ӯ умед дорад, ки онҳо оянда дар соҳахои гуногуни хоҷагии халқ иқтисодчиву ҳуқуқшиноси хуб, инженеру сохтмончӣ, табибу омузгор шуда, ояндаи дурахшони ин давлату миллатро месозанд. То ба ҳамин солҳо мактаби олӣ ба ҷузъ аз тайёр намудани мутахассис боз таъинотҳои дигари иҷтимоиро иҷро намуд, вале акнун вақте расидааст, ки дар мактаби олӣ мутахассиси рақобатпазири замонавиро ба воя расонем. Аз ин рӯ, оид ба баланд намудани сифати таълим новгониҳои гуногун, ба мисли ба низоми кредитӣ гузаштан, истифода намудани усулҳои фаъоли таълим, тайёр ва паҳн намудани версияҳои электронии лексияҳо, чоп намудани китобу воситаҳои таълимӣ, ба таври васеъ истифода намудани воситаҳои техникии иттилоотӣ, тайёр намудани омузгорони унвондор ва даҳҳо дигар чорабиниҳо андешида шуда истодааст.

         Яке аз чунин чорабиниҳое, ки дар сатҳи давлат роҳандозӣ карда шуд, ин тариқи ММТ қабул намудани довталабон буд. Сатҳи дониши донишҷӯёне, ки тавассути Маркази милли тестӣ қабул шудаанд, дар маҷмӯъ нисбат ба солҳои пешин хуб гардидааст. Чунки лексия, гузаронидани машғулияти семинарӣ, дарсҳои мустақилона, қабули рейтингу имтиҳон нишон медиҳад, ки: – аввал, 15-20 фисади донишҷӯён истеъдоди хуби гуш кардан, таҳлил ва аз худ намудан, хулоса бароварданро дошта, завқи баланди дар дарс иштирок намуданро доранд, нутқи хуб доранд, сухан гуфта метавонанд, ду-се забонро медонанд, бо баҳои хубу аъло семестри аввалро ҷамъбаст намуданд; – дуввум, донишҷӯён аз қишрҳои гуногуни аҳолии минтақаҳои ҷумҳурӣ қабул шуданд; – севвум, зимни ҷараёни дарс пай бурдан мумкин аст, ки дониш ва ҷавобҳои иддае аз донишҷӯён  бештар характери қолабӣ-тестӣ дошта, донишҷӯй ба моҳият ва мазмуни масъала дуруст сарфаҳм нарафтаасту ба саволи «барои чӣ», ҷавоб гуфта наметавонад. Бинобар ин, минбаъд ба ММТ зарур аст, ки боз бештар технологияи санҷиши саводу донишро равнақ диҳад, ба донишҳои равиявӣ аз рӯи самту ихтисосҳои гуногун диққати ҷиддӣ диҳад. Вазъи кунунии усули имтиҳони тестӣ тақозо мекунад, ки шояд сабти шифоҳию овозии ҷавоб ба саволҳои моҳиятдор аз аҳамият холӣ набошад. 

         Баҳри беҳбудии сифати таълим ва тарбияи ҳуқуқшиносон коллективи факултети ҳуқуқшиносии ДМТ солҳои охир корҳои ниҳоят зиёдро ба анҷом расонидааст, аз қабили: – иштироки фаъол дар таҳияи стандарти маълумоти олии ҳуқуқшиносӣ; – коркарди нақшаи нави таълимӣ; – ҷорӣ намудани ихтисосҳои нав;          – омода намудани устодони дараҷаи илмӣ дошта; – бо техникаи замонавӣ таъмин намудани ҷараёни дарс; – таъмин намудани донишҷӯён бо версияҳои электронии васоити таълимӣ; – аз чоп баровардани китобҳои дарсӣ, васоити таълимӣ, тафсири кодексу қонунҳо, сохтмони биноҳои нави таълимӣ, китобхонаву лабараторияҳо ва даҳҳо дигар тарҳу нақшаҳо амалӣ карда шуданд.

         Бо мақсади ба ҳаёт пиёда намудани дастуру супоришҳои Сардори давлат оид ба баланд бардоштани сифати таълим, тарбия намудани ҳуқуқшиносони болаёқат, ки забони англисиро хуб медонанд, дар асоси супориши Ректори ДМТ проф. М. С. Имомов, бо роҳбарии декани факултети ҳуқуқшиносӣ д.и.ҳ. Э. Насурдинов устодони факултети ҳуқуқшиносӣ барномаеро таҳия намуда, дар он роҳ ва усулҳои рушди факултети ҳуқуқшиносиро барои солҳои 2015-2020 нишон доданд. Барномаи рушди факултети ҳуқуқшиносии ДМТ барои солҳои 2015-2020 аввалин барномаест, ки дар таърихи факултет таҳияву тасдиқ карда шуда, бо маром, давра ба давра рушду инкишофи факултети ҳуқуқшиносӣ дар он нишон дода шудааст. Ин барнома дар ҷаласаи васеи коллективи кормандони факултети ҳуқуқшиносӣ муҳокима ва тасдиқ карда шуд, ки тадбирҳои зиёдеро баҳри беҳбуд намудани сифати таълим ва тарбияи ҳуқуқшиносони оянда дар бар гирифтааст.

         Саволе ба миён омаданаш аз эҳтимол дур нест. Магар имтиҳон ба сифати таълим таъсир мерасонад? Оё бе имтиҳон фан ё ихтисоси муайянро ё ҳунари муайянро аз худ намудаву ёд гирифтан мумкин нест? Дар воқеъ мавзӯъ ё фаннеро аз худ намудан мумкин аст, вале бе имтиҳон тахассус ё касберо, ки иҷрои онро қонун бар зиммаи касбдорон мондааст, ба касе бовар намудан амали судманд нест. Бинобар ин, дар низоми маориф зимни аз худ намудани фан имтиҳон проседураи лозима буда, дар нақшаи таълимӣ ва сарбории омӯзгор муайян карда шудааст. Баҳо дар машғулияти семинарӣ, санҷиш ва имтиҳон шаклҳои гуногуни мониторинги дониши андухта буда, савияи дониш аз ҷониби устод, мутахассиси соҳа санҷида шуда, аз рӯи ҷадвали панҷхола баҳогузорӣ карда мешавад. 

         Дар имтиҳонҳои ҷорӣ дониши донишҷӯй пеш аз ҳама маҳз аз ҷониби устоди ӯ санҷида шуда, дар сурати норизо шудан дар ҳайати комиссияи имтиҳонӣ ва ҳангоми хатм аз ҷониби КАД бояд санҷида шавад. Аппелятсия чун зинаи ҳатмии шикоят муайян карда шуда, бояд тақвият дода шавад, то ҳар як донишҷӯи норизо тавонад ҳаққи худ ва адолатро талаб намояд.

         Дар ҷомеа тақсимоти ҷамиятии меҳнат ба роҳ монда шуда, имтиҳон ин ҷузъи таркибии мақоми вазифавии устод буда, бояд одилона ва воқеанигорона аз ҷониби ӯ сурат гирад. Вагарна дар сурати иштироки номиналии омӯзгор дар имтиҳон, ӯ аз ин ҷараён дур шуда, ба вазъи ҳуқуқии ӯ ҳамчун субъекти фаъоли таълим мутобиқат намекунад ва ин ҳолат ногузир уро аз субъекти фаъол ба субъекти ғайрифаъол табдил медиҳад.

         Дар давраҳои гуногуни таърихӣ, масалан дар замони шуравӣ  муносибат ба ҳамин масъала яксон набуд. Дар он давра моликият ҷамъиятӣ буда, ҳамаи корҳо аз нуқтаи назари манфиати ҷамъияту давлат, манфиати коллектив ҳаллу фасл карда шуда, руҳияи дастаҷамъонаи корҳо бештару афзалтар буда, ҳамаи кор, аз он ҷумла шурӯъ аз боғчаи бачагон, мактаби миёна, мактаби олӣ, бо кадр таъмин намудани корхонаву муассисаву ташкилот ва мақомоти давлатӣ аз рӯи нақшаи давлатӣ буд. Мактаббачагон дар овони мактабхонӣ медонистанд ва эътиқоду боварии комил доштанд, ки агар хуб хонӣ ҳатман ба мактаби олӣ дохил мешавӣ ё донишҷӯён медонистанд, ки мактаби олиро хуб хатм намоӣ ҳатман ба кор тавсия мешавӣ.

         Дар замони муосир дар давлати демокративу ҷомеаи озод шароит комилан дигар аст. Ҷавонони мо имрӯз, аз як тараф хеле пешрафта буда, фаъолияташон, зиндагиашон серпаҳлу мебошад. Баъзе аз ҷавонону наврасони имрӯза дар овони мактабхониашон дар озмунҳои гуногуни илмию таълимӣ иштирок намуда, якчанд забони хориҷиро медонанд, то ҳатто дар мактабҳои хориҷӣ таҳсил мекунанд. Дар ҳамин рузҳо аз Тоҷикистон зиёда аз 2000 толибилм шояд дар кишварҳои хориҷӣ таҳсил намоянд. Аз дигар тараф, наврасону ҷавононе ҳастанд, ки ба тиҷорату савдо ва ё дар истеҳсолот машғул буда, кори худро аллакай ба роҳ монда, дар зиндагии мақомои худро ёфта, муваффақ ҳам гаштаанд. Ин талаботи ҷомеаи озод аст. Ҷомеаи озод тақозо менамояд, инсонҳо низ озод бошанд. Дар шароити ҷомеаи озод андеша, тафаккур, шахс озод буда, на ҳамеша аз ҷониби қонун ҳама паҳлуҳои муносибатҳои ҷамъиятӣ ва шахсӣ ба танзим дароварда мешавад. Мисол, дар замони шуравӣ, агар талаботи давлат дар як сол 50 нафар ҳуқуқшинос буд, ҳамин 50 нафар қабул карда шуда, маблағгузорӣ мешуд ва аксарияти онҳо ба кор бо роҳхат таъмин карда мешуданд. Имрӯз ҳарчанд талаботи воқеии давлат ба кадри ҳуқуқшинос шояд андаке аз 100 нафар зиёдтар бошад, вале чун қоида ва аз рӯи зарурат дар гуруҳҳои шартномавӣ теъдоди зиёдтари донишҷӯён қабул карда мешавад, то ки музди кори омӯзгорон ва шароити дурусти таълимӣ ба донишҷӯён таъмин карда шавад.

         Дар миёни шумораи зиёди хатмкунандагон, ки ҳама ниёзманди ҷои коранд, оид ба дарёфти он муборизаҳои ҷиддӣ ба вуқӯъ пайваста, то ҳатто ин ҳолат ба ҳар гуна дахолаткунӣ ба кори ҷобаҷогузории кадрҳо оварда расониданаш аз эҳтимол дур нест. Аз ин рӯ, Сардори давлат ба таври ҷиддӣ таъкид намуданд, ки бо мақсади интихобу ҷобаҷогузории мутахассисони болаёқату баландихтисоси соҳа, ҷалби ҳарчи бештари ҷавонон барои хизмат дар мақомот, баланд бардоштани маърифату одоби касбии кормандон ва пешгирии ҳама гуна омилҳои коррупсионӣ, дар руҳияи ватандӯстӣ, поквиҷдонӣ ва хизмати содиқона ба халқу Ватан тарбия ва ҳидоят кардани онҳо тадбирҳои мунтазам андешида шавад. 

         Бо мақсади ҳадалимкон иҷро намудани дастуру супоришҳои Президенти кишвар, мӯҳтарам Эмомалӣ Раҳмон аз 2 феврали соли 2015 аз ҷониби Прокурори Генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон Ю. А. Раҳмонов фармоне ба тасвиб расонида шудааст, ки мувофиқи он ба мақомоти прокуратура дар оянда ба воситаи тақсимот бе мамониат ба кор қабул намудани хатмкунандагони факултети ҳуқуқшиносӣ иброз карда шудааст. Чунин муносибат ба талаботи банди 3-ми Низомномаи тартиби гузаронидани озмун барои ишғоли мансабҳои холии маъмурии хизмати давлатӣ, ки аз 20 майи 2009 сол Президенти кишвар тасдиқ намудааст, мувофиқ буда, ҳавасмандиву боварию эътиқоди донишҷӯёнро ба хониш ва натиҷаву ҷамбасти он зиёд мегардонад. Савол ба миён омаданаш мумкин аст, ки оё дигар бо роҳи озмун  ба мақомоти прокуратура ба кор қабул карда намешавад?

         Дар оянда бо роҳи озмун  ба мақомоти прокуратура ба кор қабул карда мешавад. Чунки мувофиқи м. 18 Қонуни ҶТ «Дар бораи хизмати давлатӣ» ишғол намудани мансаби холии маъмурии хизмати давлатӣ бо роҳи озмун сурат мегирад. Вале тибқи б.з Низомномаи тартиби гузаронидани озмун барои ишғоли мансабҳои холии маъмурии хизмати давлатӣ мутахассиси ҷавон бидуни озмун дар асоси роҳхат ба кор қабул карда мешаванд. Тибқи м. 18 Қонуни конститутсионӣ «Дар бораи мақомоти прокуратура дар ҶТ» прокуратура мақомоти ягонаи марказонидашудае буда, онро Прокурори Генералӣ сарварӣ мекунад, масъалаи ба кор қабул ва аз он озод кардан сирф ба салоҳияти истисноии у мансуб аст. Дар сурати пайдо шудани ҷойҳои холӣ у метавонад ҳар ду роҳро истифода кунад. Ҳамин ҳоло, Прокурори Генералӣ яке аз ду роҳи асосии қабул ба кор дар мақомоти прокуратураро, яъне дар асоси роҳхат чун мутахассиси ҷавон бидуни озмунро пешаву иброз намудааст. Дар фармон омадааст, ки дар оянда ба воситаи тақсимот бе мамониат ба кор қабул намудани хатмкунандагони факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи милли Тоҷикистон ҳамчун як роҳи баланд бардоштани ҳавасмандгардонии хониши хубу аълои донишҷӯён дониста шудааст.

Вазъи хуби адолати иҷтимоӣ ва қонуниятро дар ҶТ ҳар яки мо дар ҷои худамон худ таъмин менамоем. Чунки адолати иҷтимоӣ мафҳуми васеъ буда, дар таъмину ҷорӣ намудани он ҳама, шурӯъ аз оилаву коллектив то суду дигар мақомоти давлатӣ иштирок менамоянд. Вазъи адолати иҷтимоӣ дар ҷамъияти мо аз мову шумо вобастагӣ дорад. Мисол, агар мо нисбат ба майдатарин амали ноодилона, қонуншикание, ки вомехурем беъэтиною бепарвоӣ зоҳир намоем, бигзор хеле пассив бошад ҳам ба он таъсир нарасонем, аз қонуншикание, ки бо мо рух медиҳад бо мақомоти давлатӣ ҳамкорӣ накунем, касе ҳаққи моро аз пеши худ ба мо оварда намерасонад.

         Мо бояд ба қадри оромиву сулҳу субот ва таъмини соҳибихтиёрии давлатамон расем ва ҳама чун як тан дар меҳвари сиёсати созандагии  Сардори давлатамон, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон муттаҳид шавем.     Ба мо лозим аст, ки ҳар кас дар ҷои худаш бо дасту дилу пок вазифаашро дар сатҳи хуб ба иҷро расонад, қонунҳои ҷумҳуриро риоя ва иҷро кунад, боварии комил дорам, ки ояндаамон аз ин ҳам хубу беҳтар хоҳад шуд. 

Профессори кафедраи ҳуқуқи судӣ ва назорати прокурории ДМТ,

доктори илмҳои ҳуқуқуқшиносӣ З.Ҳ. Искандаров.


[1] Эмомали Раҳмон. Маърӯза дар ҷаласаи васеи ҳайати мушовараи Прокуратураи Генералии Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 10. 07. 2014 сол, соати 12:49, ш. Душанбе, сайти расмии  Президенти ҶТ www.president.tj.

Ҳуқуқи кудак ба ҳифзи саломатӣ

0

       Воқеан масъалаи ҳифзи саломатии аҳолӣ, ба хусус кудакон дар ҷомеаи имрӯза  нигаронкунанда аст. Вобаста ба ин Президенти кишвар муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон дар Паёми имсолаи худ ба Маҷлиси Олӣ қайд намуданд, ки  имрӯзҳо дар қаламрави кишвар қариб 13 ҳазор нафар кудакону наврасони маъюби то 18 – сола вуҷуд доранд, ки онҳо аз тарафи давлат нигоҳубин карда мешаванд. Сабаби ин ҳолатро Президенти кишвар таҳлил карда қайд намуданд, ки бештари ин кӯдакон маъюби модарзодӣ буда, аз никоҳи хешовандӣ, инчунин аз волидайни гирифтори нашъамандӣ ба дунё омадаанд. Ин вазъият дар ҳоле ҷой дорад, ки аз тарафи давлат чораҳои зарурӣ ҷиҳати ба дунё овардан ва ба воя расонидани насли солим андешида мешаванд. Бар замми ин ҳастанд ҳолатҳое, ки ба вайрон гардидани ҳуқуқи кудак ба ҳифзи саломатӣ оварда мерасонад.

Ҳуқуқи кӯдак ба ҳифзи саломатӣ яке аз ҳуқуқҳои субъективии кудак ба ҳисоб рафта, ҳам дар санадҳои меъёрии байналмиллалӣ ва ҳам дар қонунгузории миллӣ мустаҳкам гардидааст. Ҳануз дар декларацияи ҳуқуқи кудак аз соли 1959 омадааст, ки кудак бо дар назардошти норасогии ҷисмонию ақлонӣ ба ҳимоя ва ғамхории махсус ниёз дорад. Муҳимтарин санади ҳуқуқие, ки кудакро субъекти ҳуқуқ эътироф кардааст, ин Конвенсия оид ба ҳуқуқи кудак маҳсуб меёбад, ки беш аз 200 давлати ҷаҳон онро эътироф кардааст ва  ягона санади меъёрии ҳуқуқии СММ мебошад, ки дар муддати 2 дақиқа беягон шарт  ва баҳсу мунозира қабул гардидааст. Ин бори дигар собит менамояд, ки Конвенсияи мазкур дар самти ҳифзи ҳуқуқҳои кудак санади муҳимтарин ба ҳисоб меравад.

       Моддаи 24-и ин Конвенсия ҳуқуқи кудакро ба ҳифзи саломатӣ ва хизматрасонии тиббӣ аз батни модар то расидан ба сини 18 сола муқаррар менамояд. Давлатҳои аъзо ҳуқуқи кудакро барои истифода намудани хизматҳои бештар такмилёфтаи системаи тандурустӣ ва воситаҳои табобати бемориҳо ва барқарорсозии саломатӣ эътироф менамоянд.

        Дар ҶТ ҳуқуқи кудак ба ҳифзи саломати бо Конститутсия ва дигар қонунҳо, аз қабили қонунҳои ҶТ «Дар бораи ҳифзи саломатии аҳолӣ» аз соли 1997, «Дар бораи солимии репродуктивӣ ва ҳуқуқҳои репродуктивӣ» аз соли 2002, «Дар бораи  фаъолияти хусусии тиббӣ» ва ғайра  кафолат дода мешавад.  

         Мувофиқи моддаи 38-и Конститутсия ҳар шахс аз ҷумла кудак ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ дорад. Зери мафҳуми ҳифзи саломатӣ маҷмуи чораҳои хислати сиёсӣ, иқтисодӣ, ҳуқуқӣ, иҷтимоӣ, тиббӣ ва санитарию гигиенидошта фаҳмида мешавад.  Ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ бошад, аз  имконияти гирифтани кумаки ройгони тиббӣ дар муассисаҳои давлатии ҷумҳуриявӣ ва маҳалли нигаҳдории тандурустӣ иборат мебошад.

         Дар ҶТ айни ҳол ҷараёни қабули қонуни ҶТ «Дар бораи ҳуқуқи кудак» рафта истодааст. Мутобиқи моддаи 13-и лоиҳаи қонуни мазкур кудак ҳуқуқ ба ҳифзи саломатӣ дорад. Дар қонуни ҶТ «дар бораи ҳифзи саломатии аҳолӣ» низ,  моддаи 34 ҳуқуқи кудак ба ҳифзи саломатӣ муқаррар карда шудааст. Мувофиқи он кудакон бояд давра ба давра ҳатман муоинаи тиббӣ шаванд ва таҳти мушоҳидаи доимии диспансерӣ бошанд. Бар зидди бемориҳое, ки бо ваксинаҳои иҷозат дода шуда пешгирӣ карда мешаванд, эм карда шаванд. Кудакони мубталои иллатҳои ҷисмонӣ ва ё руҳӣ ба кумаки тиббию санитарӣ ҳуқуқ доранд ва онҳо бо хоҳиши падару модарон, васиёну парасторон дар кудакистонҳои махсус, мактаб-интернат, хонаи бачагон ва хонаи-итернатҳои кудакон аз ҳисоби давлат тарбия ёфта метавонанд. Бояд зикр намуд, давлат ба кӯдак ёрии тиббии ройгонро бо тартиби  муқаррарнамудаи қонунгузории Ҷумҳурии Тоҷикистон кафолат медиҳад, вале номгуи хизматрасониҳои тиббии ройгон, ки бояд ба кудакон расонида шавад, пешбинӣ карда нашудааст. Аз ҳамин хотир пешниҳод карда мешавад, ки дар лоиҳаи қонуни ҶТ «дар бораи ҳуқуқи кудак» моддаи алоҳида бо номи «Кудак ба  хизматрасониҳои ройгони тиббии зерин ҳуқуқ дорад», гуфта илова карда шавад ва он номгу дар ин мода ҷойгир карда шаванд. Бояд қайд намуд, ки қонунгузории ҶТ ба таври мушаххас ин номгӯро пешбинӣ накардааст. Мисол:

      1. Гузаронидани мушоҳидаҳои диспансерии кудакони солиме, ки ба тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш машғуланд;

       2. Азназаргузаронии профилактики кудакони сини то 18 сола;

       3. Ёрии лабораторӣ ва клиникавӣ бо дар назардошти гузаронидани чорабиниҳои профилактикӣ, ташхисӣ ва табобати бемориҳо чи дар хона ва чи дар беморхона;

       4. Додани машварат, ёрии стоматологӣ ва табобат аз тарафи мутахассисон ва ғайра.

       Мавриди зикр аст, ки Конститутсияи, Кодекси оила ва қонуни ҶТ «Дар бораи масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд» ӯҳдадориро ҷиҳати   ғамхорӣ оид ба ҳифзи саломатӣ, инкишофи руҳию ҷисмонӣ ва маънавии кӯдакро бар зиммаи падару модар  дар доираи амалигардонии ҳуқуқҳояшон вобаста ба тарбия мегузорад.  Вобаста ба ҳамин ҳолат махсус қайд карда мешавад, ки ҳангоми истифодаи ҳуқуқи падару модар он набояд ба саломатии ҷисмонию рӯҳии кӯдак ва такомули маънавии ӯ зарар расонад (қ.2 м.65 КОҶТ).  Бандҳои 3,11,12,13,15,19 ва 23-и моддаи 8-и қонуни ҶТ «Дар бораи имасъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд»  бевосита ба ҳифзи саломатии кудак равона карда шудааст.  Мувофиқи муқаррароти ин меъёр падару модар уҳдадоранд, ки барои ҳифзи саломатӣ, ташаккули ҷисмонӣ, маънавӣ ва ахлоқии фарзанд шароит муҳайё намоянд, ба ҷалб намудани фарзанд ба корҳои хавфнок ва вазнини ба саломатии ӯ зараровар ва ҳамчунин дигар корҳое, ки ба инкишофи мӯътадили ҷисмонӣ ва равонии фарзанд халал мерасонанд, иҷозат надиҳанд. Ба ғайр аз ин дар КГ, КҶ ва КҲМ низ чораҳои ҳифзи саломатии кудак пешбинӣ шудаанд.

        Тавре дар боло ишора шуд, яке аз омилҳое, ки ба саломатии кудак зарар мерасонад, ин никоҳи байни хешовандони наздик ба ҳисоб меравад. Илми тиб собит сохтааст, ки  никоҳи байни хешу табори наздик натанҳо тифлони нуқсондорро ба вуҷуд меорад, балки ба безуриётӣ низ оварда мерасонад. Аз ҳамин лиҳоз қонунгузории оилавии ҶТ бо мақсади ҳифзи саломатии кудакон никоҳи байни хешу таборони наздикро манъ кардааст, лекин мутаассифона ин меъёри қонунгузорӣ дар амалия на онқадар риоя карда мешавад. Сабабаш дар он аст, ки дар ҳуқуқи оилавӣ мафҳуми хешовандони наздик ба таври маҳдуд оварда шудааст, ки ба он бародарону хоҳарони айнӣ ва угай ки аз як падар ё модаранд дохил мешавад. Аз ин лиҳоз пешниҳод карда мешавад, ки мафҳуми васеътар бо илова кардани писарони амма, холла, амак ва тағо ҷойгир када шаванд ва ин мафҳум танҳо дар соҳаи ҳуқуқи оилавӣ истифода шавад. Чунки дар дигар соҳаҳо истифода бурдани он ба норасоӣ ва камбудӣ ҳангоми татбиқи қонунгузорӣ мегардад.   

      Дигар омиле, ки Сарвари давлат дар Паёми худ иброз доштанд, ин пайдо шудани кудакони носолим аз падару модаре, ки гирифтори нашъамандӣ мебошанд, ба ҳисоб меравад. Устодони гиромӣ! Дар урфиат мегуянд, ки падар чи гуна писар намуна, шумо тасаввру кунед, оё аз чунин падару модар  чи гуна фарзанди солим ба дунё меояд?  Тибқи маълумотҳои оморӣ имрӯзҳо дар ҷумҳурӣ 7 135 нафар гирифторони нашъамандӣ ва беш аз шашуним ҳазор нафар ба бемории масунияти норасоии бадан (ВИЧ)  гирифторанд ва ба ҳама маълум аст, ки  бемории ВИЧ  ба кудакони аз онҳо таваллуд шуда бе ягон шубҳа мегузарад.   Албатта ин проблема ҳаст ва барои роҳ надодан ба чунин ҳолат пеш аз ҳама он бояд пешгирӣ карда шавад. Дар қонунгузории оилавии амалкунанда институти муоинаи тиббии никоҳшавандагон ҷой дорад, лекин аз сабаби оне, ки меъёри мазкур диспозитивӣ буда, иҷроиши онҳо хусусияти ҳатмигиро надоранд, аз ҷониби издивоҷкунандагон бештари вақт риоя карда намешаванд. Дар Паёми имсолаи худ сарвари давлат махсус оиди ин масъала қайд карданд, ки дар байни аҳолӣ корҳои фаҳмондадиҳӣ гузаронида шавад. Ин иқдом хеле хуб аст, чунки бисёр вақт аз паст будани шуури ҳуқуқии аҳолӣ ин воқеаҳо руй медиҳанд. Бар замми ин ман фикр мекунам, ки дар моддаи  12-и КО тағийрот ворид карда шавад ва муоинаи тиббии издивоҷкунандагон ҳамчун банди алоҳида дар баробари дигар шартҳои бастани ақди никоҳ ба таври императивӣ (ҳатмӣ) ба роҳ монда шавад.  Чунин қойда аллакай дар Узбекистон амал мекунад).

       Дигар омиле, ки ба саломатии кудакон таъсири манфӣ расонида метавонад, ин дастрасии онҳо ба иттилооти зараровар мебошад. Дар зери мафҳуми иттилооти зараровар  иттилооте фаҳмида мешавад, ки характери тарғиб намудан ба ҷангро дорад, иттилооте, ки ҳисси бадбинии миллӣ, динӣ, нажодӣ ва ғайраро дорад, инчунин иттилооти бешармона, аз ҷумла иттилооти порнографӣ, ки ба ҳаёт ва саломатии кудак таъсири манфӣ мерасонад.  Ба ақидаи олимон ҳатто ба кудакони хурдсол  нишон додани филмҳои тасвирӣ низ таъсири манфӣ мерасонад. Ба ақидаи олимон кудаки аз 2,5 то 3 сола дар як вақт гаштан, қапидани ягон предмет, нигоҳ кардан ва гуш карданро надорад. Барои ҳамин набояд ӯро дар назди телевизор ҳамчун тамошобини заиф гузорем.        Ба кудакони синнашон болотар низ ҳарчизе, ки пеш омад нишон додан лозим нест. Чунин ақидаро олимони соҳаи тиб исбот карда мегуянд, ки суръати баланди ивазшавии кадрҳо, ки дар як вақт равшании расмҳоро низ дигар мекунад, аз тарафи кудакон қабул намудани онҳо ғайриимкон мегардад ва дар натиҷа ба касалии эпилепсия оварда мерасонад. (Масалан, дар натиҷаи тамошои филми тасвирии Покемон бисёри кудакон ба бемории эпилепсия гирифтор шудаанд ва тамошои онро  дар Россия манъ кардаанд, ба ғайр аз ин филми тасвирии ҳоло истро, ки хусусият зуровариро дошт ҳам дар Украина ва ҳам дар Росия манъ кардаанд).

        Воситаи асосии паҳн гардидани иттилооти зараровар ин ВАО, наврасон ва ҷавонон мебошанд. Воситаи беҳтарини ҳифзи саломатии кудакон аз чунин иттилоот дар он мебошад, ки аз тарафи падару модар бояд ба ҳамон барномаҳои телевизионие, ки тамошои онҳо аз тарафи кудакон манъ карда шудааст ва ба сайтҳои интернетие, ки кудак имконияти даромадан дорад, код гузошта шаванд. Ба ғайр аз ин барои боз ҳам натиҷа додани ҳифзи саломатии кудак аз ҳар гуна иттилооти ба ҳаёт ва саломатии ӯ зараровар пешниҳод карда мешавад, ки дар ҶТ қонуни алоҳида “Дар бораи ҳифзи кудакон аз ҳар гуна иттилооте, ки ба саломатӣ ва инкишофи онҳо зарар мерасонад” қабул карда шавад. Чунки дар ин қонун тамоми ҷанбаҳои ҳифзи саломатии кудак аз ҷумла воситаҳои ҳифз ва ғайра пешбинӣ карда мешаванд.

      Қобили зикр аст, ки дар аксарияти давлатҳо дар баробари қонуни алоҳида “Дар бораи ҳуқуқи кудак” доштанашон, чунин қонунҳо низ аллакай қабул гардидаанд. Масалан, дар  Грузия қонун “Дар бораи ҳифзи ноболиғон аз таъсирҳои зараровар” аз соли 2001, дар Литва қонун “Дар бораи  ҳифзи ноболиғон аз таъсири манфии иттилооти оммавӣ” аз соли 2002, дар Украина қонун “Дар бораи ҳифзи ахлоқи ҷамъиятӣ” аз соли 2003 ва дар Россия қонун    “Дар бораи кафолатҳои асосии ҳуқуқи кудак” ва ғайра қабул карда шудааст. Қайд кардан зарур аст, ки дар қонунгузории мо на мафҳуми иттилооти зараровар, ки ба ҳаёт ва саломатии кудак таъсири манфи мерасонад ва на номгӯи онҳо пешбинӣ нашудааст, танҳо қонуни ҶТ “Дар бораи масъулияти падару модар дар таълиму тарбияи фарзанд”  падару модарро ӯҳдадор сохтааст, ки ба кудак паҳн кардани баъзе аз намудҳои онро манъ намояд. Аз ин рӯ қабули қонуни алоҳида оид ба ҳифзи кудак аз ҳар гуна иттилооти ба ҳаёт ва саломатии ӯ зараровар ба мақсад мувофиқ аст.

Қуроналиев Н.Ш. – номзади илмҳои ҳуқуқшиносӣ, ассистенти  кафедраи ҳуқуқи граждании факултети ҳуқуқшиносии ДМТ

Тоҷикистон

0

Тоҷикистон, кӯҳсори файзбору гулшанӣ,

Тоҷикистон, сулҳпарвар бӯстони меҳанӣ.

Баҳри илму тандурустию фазои хуррамӣ,

Бар ҳама фарзандҳоят, ростӣ, меҳрафканӣ.

Мардумашро сарбаланду сарфарозу бахтиёр,

Кард машҳур сарвари олитабор бо рустамӣ,

Нақбу гулгашту биноҳои наву ҳозирзамон,

Зебу оро ёфтанду дилписанду диданӣ.

Тоҷикистон, рушд бинмо, ки бузургият бувад,

Ҳамчунин поянда бошу дур мон аз душманӣ.

Дониёро, мухтасар гӯй васфи гулгашту чаман,

Тоҷикистон, нури дида, эй Ватан, ҷони манӣ!

Дониёрҷон Сангинӣ

Интихобот

0

Интихобот, инкишофу пешрафти кишвар аст,

Роҳи неки бурдборӣ, чун фурӯзон ахтар аст.

Интихобот ин қадам бар сӯи оромӣ бувад,

Интихобот мағз андар мағзи миллат гавҳар аст.

Иштироки ҳар нафар дар интихобот қарз дон,

Баҳри фардои дурахшони Ватан авлотар аст.

Дастоварду шукӯҳи ин Ватан аз раъйи туст,

Интихоби беғалат дар Маҷлиси Олӣ дар аст.

Ҳалли ҳар як мушкилӣ бо интихоб вобаста аст,

Комёбии Ватан бо интихобот мунҷар аст.

Гардад овозат муҳим дар ҷогузории вакил,

Раъйи ҳар фарде барои номзад мисли зар аст.

Ҳизби боиродаат овоздода ғолиб аст,

Ѓолиб ояд ҳизб, агар барномаи ӯ  беҳтар аст.

Дониёро, рав ту, азматро қавӣ кун, устувор,

Интихобот, инкишофу пешрафти кишвар аст!

Дониёрҷон Сангинӣ

Меҳри модар

0

Модарам меҳрофарину офаридгори ман аст,

Модарам чун офтобу чашми бедори ман аст.

Ҳар саҳар бахшад дуои пешрафти кори ман,

Модарам олисиришту бурд дар кори ман аст.

Гашт бемор гар писар бемор гардад модарам,

То шифои комилам маҳзун аз бори ман аст.

Ӯ надорад кинае аз нуқсу аз кирдори ман,

Шири модар ҳодие бар нек кирдори ман аст.

Дониёро, меҳри модар манбаи илҳоми туст,

З-ин сабаб хидмат ба ӯ то охири кори ман 

    Дониёр Сангинӣ

   13.02.2015  

Аҳсан ба устод

0

Бо қудрату қувваю хирадмандиҳо,

Бо ғайрати бемислу зафармандиҳо,

Кори ту ба пешрафти ҷомеаи мо,

Донишкадаест, худ надорад ҳамто!  

Ў кошта умед барои диламон,

Ў дошта умед зи навшогирдон.

Дар равнақи ақлу хиради донишҷӯ,

Саъйаш ба амал намуда моро ҳайрон.

Парво накунад зи туҳмату таҳдидҳо,

Нотарсида зи ин ҳама мушкилҳо.

Панди ту кунун барои ҳар пиру ҷавон,

Конуни ҳаёт гашту ҳам роҳнамо.

Дар номи ту ҳам ҳашмату ҳам икром аст,

Ҳам вирди забони хосаву ҳам ом аст.

Пири ҳамагону мутафаккиртарин, 

Устод бигӯем, туро ин ном аст.

Оварда зи Хонаи Худо нуру зиё,  

Дар пешравии дониши бахторо,      

Бо меҳру ҳавас Дониёри шогирд,

Аҳсан гӯему шод зӣ, Устодо!

Дониёрҷон Сангинӣ

Мафҳум ва сохтори хизматрасонии иҷтимоӣ-фарҳангӣ

0

Сангинов Д.Ш. –  н.и.ҳ., дотсент,

мудири кафедраи ҳуқуқи соҳибкорӣ ва тиҷорати факултети ҳуқуқшиносии ДМТ

     Дар Тоҷикистон тамоми чораҳо оид ба амалисозии ҳуқуқҳои конститутсионии шаҳрвандон ба ҳифзи саломатӣ, иштироки озодона дар ҳаёти фарҳангии ҷамъият, эҷодиёти бадеӣ, илмӣ, техникӣ ва  истифода  аз дастовардҳои онҳо, ба таҳсил, инкишофи варзиши оммавӣ, тарбияи ҷисмонӣ ва сайёҳӣ андешида  шуда  мешаванд. Ин ҳуқуқҳои шаҳрвандон аз ҷониби давлат на танҳо ройгон таъмин карда мешаванд, инчунин давлат ба шаҳрвандон имконияти амалӣ намудани ҳуқуқҳои худро дар асоси шартномаҳои гражданӣ медиҳад. Ҳуқуқҳои номбаршудаи шаҳрвандон дар асоси шартномаи хизматрасонии пулакӣ амалӣ карда мешавад. Барои таъмин намудани талаботи рӯҳӣ, зеҳнӣ ва нигоҳдории ҳаёти муътадили шаҳрвандон хизматрасониҳои иҷтимоӣ-фарҳангӣ равона гардидааст.   

       Дар айни замон соҳаи хизматрасонӣ ба ҳаёти ҷамъиятии мо дохил гардид. Вазъияти имрӯзаи ҷамъият бе хизматрасонӣ,  шаклҳо ва намудҳои гуногуни он имконнопазир мебошад. Ҳамарӯза дар фаъолияти амалӣ зарурати хизматрасонии навтарин ва хушсифаттарин пеш меояд[1].

       Хизматрасонии иҷтимоӣ- фарҳангӣ – ин амали соҳибкори инфиродӣ ва шахси ҳуқуқӣ оид ба таъмин намудани талаботи рӯҳӣ, зеҳнӣ, ҷисмонии истеъмолкунанда, таъмин ва барқарор намудани саломатӣ, инкишофи ҷисмонии шахс ва баланд бардоштани маҳорати касбии он мебошад. Ба хизматрасонии иҷтимоӣ-фарҳангӣ хизматрасонии тиббӣ, хизматрасонии фарҳангӣ, хизматрасонии сайёҳӣ-экскурсионӣ, хизматрасонии таҳсилӣ ва хизматрасонии тарбияи ҷисмонӣ  ва варзиш дохил мешаванд.

       Нақши хизматрасонии иҷтимоӣ – фарҳангиро дар ташаккули шахсият  мумкин аст бо ёрии аҳолии унсурҳои   алоҳидаи  ин  хизматрасонӣ ошкор намоем.

      Соҳаи  хизматрасонии иҷтимоӣ- фарҳангӣ ҳамчун омили устувори тавлидкунанда ва амалисозии талаботҳои инсонии тамоми сатҳ баромад  мекунад  аҳмияти  он  барои шахс бошад дар якҷоякунии самти иҷтимоӣ ва гуманитарии   хизматрасонӣ ҷиҳати  самараноки иҷтимоисозии шахсият аст. Таҷрибаи инкишофи давлатҳои  зиёд исбот мекунанд, ки инкишоф наёфтани соҳаи хизматрасонии иҷтимоӣ- фарҳангӣ ҷараёни инкишофи  имрӯзаи одамро ҳамчун корманд, шахсият, шаҳрванд ва оиладор боз медорад. Иқтисодиёт-и баланд ба хизматрасонӣ, ба талафи бузург дар худи истеҳсолоти моддӣ   оварда  мерасонад  ва  амалисозии омили инсониро аз нуқтаи назари намунаи «сармояи инсонӣ» мушкил месозад, ки дар майзадагӣ, нашъамандӣ,  паст шудани фарҳанг  ва рӯҳияи ҷамъият  аз  соат  додани вақти корӣ бо сабаби беморӣ, хастагӣ, таҷассум   мегардад. Ҳамаи ин ба паст шудани имконияти амалисозии қобилияти эҷодӣ, зеҳнии инсон ҳамчун қувваи истеҳсолкунандаи асосии  ҷамъияти имрӯза таъсир мерасонад. Маҳз, барои ҳамин диққати ҷомеа  бояд ба аҳамият  ва  сифати хизматрасонии иҷтимоӣ-фарҳангӣ равона гардида бошад. Аз ҷониби инсон дар ҷараёни хизматрасонии иҷтимоӣ-фарҳангӣ дарки фарҳанги  дарси қувваи инсондустиро   фаро  гирифта, қабулкунии арзишҳои умумиинсониро имконпазир мегардонад, ки  бо он шароит ва тарзи ҳаёти инсонӣ таъсис меёбад  ва  рушд  мегардад [2].

      Аз мафҳуми хизматрасонии иҷтимоӣ-фарҳангӣ субъекти ин муносибатҳои ҳуқуқӣ муайян карда мешавад: 1) иҷрокунанда – соҳибкори инфиродӣ ва шахси ҳуқуқӣ; 2) фармоишгар – истеъмолкунанда.

       Тибқи б.17 м.17 КА ҶТ соҳибкори инфиродӣ – шахси воқеиест, ки фаъолияти соҳибкориро бе таъсис додани шахси ҳуқуқӣ дар асоси патент ё шаҳодатнома ба амал мебарорад[3]. Соҳибкори инфиродӣ шахси воқеие (шаҳрванде) мебошад, ки корро шахсан аз номи худ, аз ҳисоби худ ва таваккали худ пеш мебарад, мустақилона қарорҳои хоҷагидорӣ қабул менамояд[4]. Шахси ҳуқуқӣ ташкилоте мебошад, ки дар моликият пешбурди хоҷагидорӣ ё идоракунии оперативӣ молумулки мустақил дошта, аз рӯи ин молумулк ҷавобгар мебошад, метавонад аз номи худ ҳуқуқи молумулкӣ ва шахсии ғайримолумулкиро ба даст орад, уҳдадорӣ гирад, дар суд даъвогар ва ҷавобгар бошад[5].

       Хусусияти субъектон-иҷрокунандагони хизматрасониҳои иҷтимоӣ-фарҳангӣ дар он аст, ки ҳам соҳибкори инфиродӣ ва ҳам шахси ҳуқуқӣ бояд дар соҳаҳои алоҳида махсусгардонида шуда бошанд (дар соҳаи тандурустӣ, фарҳанг, сайёҳӣ, маориф, тарбияи ҷисмонӣ ва варзиш).

        Истеъмолкунанда – шахси воқеӣ ё ҳуқуқие мебошад, ки мақсади фармоиш додан ё ба даст овардани моли фармуда, бадастоварда ё истифодашуда (кор ё хизматрасонӣ)-ро танҳо барои талаботи шахсӣ, оилавӣ, хонагӣ, ки ба фаъолияти соҳибкорӣ алоқамандӣ надорад, дорад[6]. Ба ақидаи мо, гирандаи хизматрасонии иҷтимоӣ-фарҳангӣ танҳо шахси воқеӣ мебошад, фармоишгари хизматрасонӣ бошад метавонад ҳам шахси воқеӣ ва ҳам шахси ҳуқуқӣ бошад.

      Масъалаи дигари муҳими тадқиқотии мо самти фаъолияти иҷрокунандагон мебошад, яъне таъмин намудани талаботи рӯҳӣ, зеҳнӣ, ҷисмонии истеъмолкунанда, нигоҳдории ҳаёти муътадили он, таъмин ва барқарор  намудани саломатӣ, инкишофи ҷисмонии шахс ва баланд бардоштани маҳорати  касбии он  аст.

       Талабот, ниёз – ҳолати ботинии ҳиссиёти рӯҳӣ ё функсионалии норасогии ягон чӣ  аст, ки вобаста аз омилҳои вазъиятӣ зоҳир мегардад[7]. Талабот – намуди ниёзи функсионалӣ ё рӯҳӣ ё нарасидани ягон намуди объект, субъект, фард, гурӯҳи иҷтимоӣ, ҷамъият мебошад. Талабот ангезандаи дохилии фаъолнокӣ буда, вобаста аз вазъият гуногун зоҳир мегардад. Зеро ҷараёни таъмин намудани талабот ҳамчун фаъолияти мақсаднок баромад мекунад. Талабот сарчашмаи фаъолнокии шахс мебошад. Мақсадро субъективона ҳамчун талабот дарк намуда, инсон боварӣ ҳосил мекунад, ки таъмин намудани охирин танҳо ба воситаи ба даст овардани мақсад имконпазир аст. Ин ба он имконият медиҳад, ки фаҳмишҳои субъективии худро оид ба талабот бо мазмуни объективии он таносуб кунад. Ба инсон хос аст, ки ҳатто он талаботҳое, ки бо вазифаи мавҷудияти ҷисмонии он алоқаманданд, аз талаботи шабеҳи ҳайвонот фарқ мекунад. Ба туфайли ин онҳо қобилияти вобаста аз шакли ҷамъиятии фаъолияти зиндагии онҳо шакливазкуниро доранд. Инкишофи талаботи инсонӣ  аз ҳисоби инкишофи мавзӯи ҷамъиятии онҳо амалӣ карда мешавад. Талаботи  субъективӣ дар намуди хоҳиши эҳсосотии гуногунранг, рағбат, кӯшиш  ифода  мегардад  ва  таъминкунии онҳо бошад   дар намуди ҳиссиёти баҳогузорӣ ифода карда мешавад. талабот дар ангезаҳо, рағбат, хоҳиш ва ғайра, ки инсонро ба фаъолияте тела медиҳад ифода   мегардад. Агар дар талабот фаъолият аз рӯи мазмуни мавзӯию ҷамъиятии он вобаста бошад, пас дар ангезаҳо ин вобастагӣ ҳамчун фаъолии шахсии субъект баромад мекунад. Аз ин лиҳоз, низоми ангезаҳои дар рафтори субъект ошкоргардида аз аломатҳо бой мебошанд ва аз талабот дида серҳаракаттаранд. Тарбияи талабот – яке аз вазифаҳои марказии ташаккули шахс мебошад[8]. Талаботҳо аз рӯи таъиноти худ ба ду гурӯҳи ба ҳам муқобил – рӯҳӣ ва ҷисмонӣ  ҷудо  мешавад. Дар рафти инкишофи инсон онҳо бо талаботи мавзӯъи  дарккунию иҷтимоӣ пурра мегарданд.

    Талаботи инсон аз вазъияти ҷамъият, гурӯҳи иҷтимоӣ, ки онҳо тааллуқ доранд  муайян карда мешавад. Вобаста аз сохтори иқтисодӣ ва ҷамъиятӣ  низоми истеъмолнамоӣ ва қоидаҳои рафтори қабулшуда инсон талаботи гуногуни фарҳангиро ба даст меорад, тарзҳо ва усулҳои гуногуни таъмин намудани онҳоро азхуд мекунад. Аммо, махсусияти хусусияти ҳама талаботи инсонӣ ин воқеан сер нашудани онҳо мебошад. Ягон талаботро якумра таъмин намудан имконнопазир аст.  Пас аз таъмин намудан  талабот  боз пайдо мешавад, инкишоф меёбад ва дар ин ҳол инсонро водор месозад, ки ашёҳои фарҳангии моддӣ ва рӯҳии нав ба навро ба вуҷуд орад[9].

       Талаботи рӯҳӣ. Талаботи рӯҳӣ дар худ вазъи муайяни шууро ифода намуда, хоҳиши даркнамудаи инсонро ба эҷодиёти рӯҳӣ, ба бунёд ва истифодабарии арзишҳои фарҳангӣ дарбар мегирад. Ин таҷассумёбии ақл ва ҳиссиёти инсон аст[10]. А.Г. Здравомислов якчанд нуқтаи назари истилоҳи «талаботи рӯҳӣ»-ро ҷудо намудааст: 1) кӯшиш намудан ба бадастории натиҷаи истеҳсолоти рӯҳӣ иштирок намудан дар илм, санъат, фарҳанги фалсафӣ; 2) ҳамчун шакли ифодасозии талаботи тартиби моддӣ ва муносибатҳои синфию иҷтимоӣ дар ҷомеаи имрӯза; 3) инкишофи мувофиқи шахс. Талаботи рӯҳӣ ҳамчун ангезаи дохилии инсон ба эҷодиёти рӯҳӣ, бавуҷудории арзишҳои фарҳангӣ, истеъмоли онҳо ва  муоширати рӯҳӣ баромад мекунад[11]. Таснифи баръакси талаботи рӯҳиро Ю.В. Шаров додаст. Дар миёни онҳо он талаботҳои зеринро ҷудо намуд: талаботи фаъолияти меҳнатӣ; талаботи муошират; талаботи ахлоқӣ; талаботи эстетикӣ; талаботи илмию тадқиқотӣ; талаботи солимгардонии саломатӣ; талаботи қарзи ҳарбӣ [12].

        Талаботи зеҳнӣ. Талаботи зеҳнӣ – ин талабот дар даркнамоии навгониҳо дар ҳалли вазифаҳо, дар ошкор намудани асрор  аст. Инкишофи дахлдори ин талаботҳо инсонро ба дарки падидаҳои илмӣ водор месозад, мушоҳидакориро талқин мекунад, фикррониро васеъ месозад. Маҳз инкишофи зарурӣ, барои он, ки инкишофи нодурусти талаботи зеҳӣ мумкин аст таъминотро дар зери дари ҳамсоя бо гапгӯшкунӣ пайдо созад.  Талабот ба таври қатъӣ шахсияти инсонро муайян месозад[13]. Талаботи зеҳнӣ ин вазъи устувори шахс мебошад, ки дар он эҳтиёҷот ба ҳалли вазифаҳои ҳалкунанда ифода мегардад, ки инсонро ба фаъолнокӣ, равона сохтан ба ҷустуҷӯ, ба даст овардан ва истифода намудани иттилоотҳои илмӣ водор месозад. Аз рӯи субъективият ин талаботҳо дар шакли хоҳишҳои ҳиссиётии рӯйпӯш, шавқ, кӯшиш, муваффақияти инкишофи онҳо бошад, дар шакли ҳиссиёти баҳодиҳӣ арзи ҳастӣ мекунад. Худи талаботҳо дар ин маврид метавонанд, ки дарк ҳам карда нашаванд[14]. Интеллект (аз калимаи лот. intellectus – фаҳмидан)  гирифта   шуда  маънояш– қобилияти умумии  шуур ва ҳалли мушкилотҳо мебошад, ки ҳама қобилиятҳои шуурии инсонро муттаҳид мекунад: ҳискунӣ, дарккунӣ, хотира, маълумот, фикрронӣ, тасаввурот. 

       Талаботи ҷисмонӣ. Талаботи ҷисмонӣ – бо таъмин ва нигоҳдории ҳолати ҷисмонӣ ва рӯҳию ҷисмонии инсон алоқаманд мебошад.Ин талабот дар худи табиати организми инсон ва муҳити зист мавҷуд аст. Мазмуни мухтасари ин талаботҳо ба зарурати ҷудо намудани онҳо ба гурӯҳҳо бо назардошти ҷинс, синну сол, махсусияти миллӣ, макони истиқомат, алоқамандии фардӣ ва гурӯҳӣ, манфиатҳо ва  дигар омилҳо   ифода  меёбад[15]. Вазъи ҷисмонии инсон яке аз хислатҳои саломатии он мебошад. Ба он сатҳи омодагии инсон ба иҷро намудани сарбориҳои мушакӣ ва меҳнатии гуногун дар вақти кутоҳ хос аст. Ин омодагӣ аз сатҳи ҳолати  ҷисмонии он, махсусияти инкишофи ҷисмонӣ, имкониятҳои функсионалии организмҳои алоҳида, мавҷудияти беморӣ ё ҷарҳат вобаста аст. Барои шахсони  солим омилҳои муайянкунандаи вазъи ҷисмонӣ ин инкишофи ҷисмонӣ, қобилияти кории ҷисмонӣ, имконияти функсионалии низоми роҳи нафас ва синну сол мебошад. Инкишофи ҷисмонии инсон ба пайвасткунии муайяни нишондиҳандаҳои антропометрӣ ва функсионалӣ хос мебошад[16].

     Нигоҳдории фаъолияти ҳаётии муътадил.  Фаъолияти ҳаётии инсон – ин тарзи мавҷудияти он ва фаъолияту истироҳати ҳаррӯзаи он мебошад. Фаъолияти ҳаётӣ  дар муносибати доимӣ бо муҳити зист мегузарад. Ҳузуру ҳаловат чунин муҳити зистеро меноманд, ки дар он ҷо муҳайё сохтани фаъолияти ҳаётии беҳтарин имконпазир бошад. Дар ҷараёни фаъолияти худ инсон дар робита бо тамоми унсурҳои муҳити зист сарбасар мешавад, ки мумкин аст ба маишӣ ва истеҳсолӣ ҷудо кунем. Дар муҳити зисти истеҳсолӣ инсон дар ҳамкорӣ бо машинаҳо ва дигар одамон барои худ воситаи мавҷудиятро ба даст меорад. Меҳнати ҷисмонӣ аз ҳисоби фаъолияти мушакҳо ба амал бароварда мешавад. Фаъолияти мушакӣ ба инҳо ҷудо мешавад: динамикӣ – қувваи ивазшавандаи мушакӣ бо ивазшавии дарозии мушак ва ҳолати ҷисм; статикӣ – қувваи доимӣ бе тағйирёбии мушакҳо. Дар мавриди бедоршавии мушак мубаддалгардии энергияи потенсиалии воситаҳои истеъмолкунанда ва оксиген дар кор бо ҷудо намудани гармӣ, ба амал меояд[17]. Фаъолияти муътадили ҳаётӣ – фаъолияти ҳаётие, ки дар он ҷо ҳама ҷараёнҳои асосӣ дар доираи меъёрҳои қабулгардида, бе радсозиҳои муаммогӣ ё беморӣ, аммо бе хубшавии зарурӣ амал мекунад[18].

      Таъмини саломатӣ.. Саломатӣ – вазъи тамоми организми зинда, кидар он ҳама органҳо пурра қобилияти ба амал баровардани функсияи худро доранд; набудани беморӣ[19].  Аз рӯи Оинномаи ВОЗ «саломати ин вазъи беҳбудии ҷисмонӣ, рӯҳӣ ва иҷтимоӣ, на танҳо набудани беморӣ ва инчунин нуқсонҳои ҷисмонӣ мебошад»[20]. Шаҳрвандони Ҷумҳурии Тоҷикистон аз рӯи хоҳиши худ аз хизматрасонии пулакии муассисаҳои тиббии хусусӣ ё табибони инфиродие, ки тибқи қонунгузории ҶТ ва бо тартиби муқаррарнамудаи Ҳукумати ҶТ амал мекунад, истифода мебаранд[21]. Ба омилҳои асосии саломатӣ ё аломати он инҳоро дохил намудан лозим аст: 1) Сатҳи маълумотнокӣ – тарбия, таҳсил, инкишофи инсон; 2) Сатҳи шуур – синну  солӣ, гурӯҳӣ, касбӣ, миллӣ; 3) Сатҳи фарҳанг – ҳиссиёт, рафтор, фарҳанги шахсӣ, иҷтимоӣ ва санитарӣ; 4) Тарзи ҳаёт – фаъолнокии эҷодӣ ва тарзи ҳаёти боақлона (муътадил, бехатар ва солим), бо назардошти  таъминкунӣ – фаъолияти самаранок, мувозинатӣ, бехатар эҷодӣ – ҷисмонӣ, ақлӣ, комплексӣ; 5)Бехатарии комплексӣ – экологӣ, иҷтимоию иқтисодӣ, ҳарбию сиёсӣ; 6) Одаткунии (яъне   мутобиқшавии) инсон ба таъсироти иттилоотӣ, рӯҳӣ, ҷисмонӣ, кимиёвӣ  ва комплексӣ. Ин имкониятҳо аз сатҳи иммунитет, зеҳни инсон, хусусиятҳои фардии таасуроти биохимикӣ  ба организм, устувории генетикӣ он вобаста аст[22].

         Барқарорсозии саломатӣ. Барқарорсозии саломатӣ бо ёрии табобат ба амал бароварда мешавад. Табобат – ҷараёнест, ки мақсади он сабуксозӣ, мондан  ё бартараф намудан ягон беморӣ, вазъи потологӣ ё дигар бемориҳои фавъолияти ҳаётӣ, муътадилгардонии фаъолияти ҳаётии зарардида ва солимгардӣ, барқарорсозии саломатӣ мебошад. Солимгардонӣ – ин маҷмӯи чорабиниҳо барои беҳгардонии аҳволи ҷисмонӣ ва рӯҳӣ, ки умуман ба устуворсозии саломатӣ, устуворсозии иммунитет, баланд бардоштани қобилияти корӣ, хуб намудани сифат ва баланд бардоштани давомияти умри инсон равона  шудааст.    Солимгардониро бо табобат аз беморӣ  ҷудо  намудан лозим нест[23].

       Инкишофи ҷисмонии инсон. Инкишофи ҷисмонӣ – ҷараёни динамикии қад (зиёдшавии дарозӣ ва вазни ҷисм, инкишофи органҳо ва низоми организм ва ғайра) ва ба балоғатрасии биологии кӯдак дар давраи муайяни кӯдакӣ мебошад. Ҷараёни инкишофи маҷмӯи хусусиятҳои морфологӣ ва функсионалии организм (суръати афзоиш, зиёдшави  вазни  ҷисм, инчунин ба балоғат расидани органҳои гуногун дар давраи муайяни инкишоф)  асосан бо механизми меросӣ ба роҳ монда шудааст ва ва аз рӯи нақшаи муайян дар шароити мувофиқи фаъолияти ҳаётӣ амалӣ карда мешавад[24]. барои баҳогузории объективии инкишофи ҷисмонӣ бузургиҳои морфологиро дар якҷоягӣ  бо нишондодҳои вазъи функсионалӣ баҳо додан лозим аст: тобоварии аэробӣ; тобоварии суръатнокӣ; тобоварии қуввагӣ; тобоварии суръатию қуввагӣ; чобукӣ; чолокӣ; қувваи динамики мушак; маҳорат; таркиби ҷисм; хусусияти вазнию қаддии ҷисм ва таносуби он; андом[25].

        Баланд бардоштани маҳорати касбӣ. Маҳорат  – қоибилияти бо сифат иҷро намудани ин ё он кор ё хизматрасонӣ тавонистан ва доштани маҳорат дар ин ё он соҳа санъати баланди баамал баровардани ягон кор  аст[26]. Маҳорати касбӣ – сатҳи доштани намуди махсуси фаъолияти меҳнатӣ дар тамоми соҳа  мебошад.  Ба хусусияти асосии тамоми фаъолияти касбии ба худмуайянкунии касбӣ таъсиркунанда  инҳо дохил мешаванд:  мазмуни фаъолияти касбӣ ва вобаста ба он имконияти худамалисозии шахсият (мувофиқати манфиат ва қобилият, имконияти худмукаммалгардонӣ, эҷодиёт); аҳамияти ҷамъиятӣ доштани меҳнат, ки  бо натиҷа ва оқибаташ муайян карда мешавад (фоидаовар ба одамон ва ҷамъият); баҳогузории ҷамъиятии фаъолияти касбии инсон, вазъи иҷтимоии мутахассис дар соҳаи мазкури меҳнат[27]. Яке аз механизмҳои амалкунандаи баланд бардоштани маҳорати касбӣ низоми таҳсилоти иловагӣ, такмили ихтисос ва азнав  омодакунии кадрҳо мебошад. Ба онҳо дохил мегарданд: мукаммалгардонии маҳорати касбии кадрҳое, ки омодагии касбӣ доранд, тағйири тамоил ва омӯзонидани маҳорати касбии кадрҳое, ки омодагии касбӣ надоранд  ё таҷрибаи корӣ дар дигар соҳаҳои хоҷагии деҳот  надоранд; азхудкунии малакаи касбӣ ва ҷорӣ намудан ба касб барои қисми кадрҳое, ки омодагии касбӣ надоранд. Таҳсилоти иловагӣ – низоми омӯзиш ва тарбия мебошад, ки дар асоси барномаи таҳсилоти иловагӣ ба амал бароварда шуда, ба омӯзонидани илми замонавӣ, техника ва технология, эҷодиёт, гирифтани касби нав, азнавомодасозӣ, мукаммалгардонии ихтисос равона аст, ки шахс метавонад дар вақти таҳсил дар мактаб,  пас аз хатми мактаб ва пас аз гирифтани диплом дар муассисаҳои таҳсилоти умумӣ ё касбӣ берун аз барномаи таҳсилоти умумӣ ё дар муассисаҳои таҳсилотии маълумоти иловагӣ бе маҳдудият дар асосӣ пулакӣ ё ройгон ба даст орад[28].

        Ҳамин тавр, қайд намудан мумкин аст, ки ташаккули  шахсият  бо ҳаҷми истеъмоли хизматрасониҳои иҷтимоӣ-фарҳангӣ муайян карда мешавад. Яъне бо оне, ки аз ҷониби истеъмолкунанда хизматрасонӣ чигуна ба амал бароварда шудааст ва чи тавр аз ҷониби шахс истифода гардидааст. Ташаккули шахсият  бе механизми ба таври зарурӣ ва самаранок баамал баровардани хизматрасонии иҷтимоӣ- фарҳангӣ имконнопазир аст. Зеро хизматрасониҳои иҷтимоӣ- фарҳангӣ воситаи ташаккули шахс буда, ба шахс  барои дарки фарҳанг, ҳаёти ҳуқуқӣ, қабули арзишҳои умумиинсонӣ таъсир мерасонад, шароит, тарз ва сифати ҳаётро ба вуҷуд оварда, ташаккул медиҳад.

[1]Ниг.: Асанова Э.С., Крынина О.Ю. Социально-культурный сервис современной России: генезис и тенденции развития. Вестник Адыгейского государственного университета. Серия 1: Регионоведение: философия, история, социология, юриспруденция, политология, культурология. Выпуск №3. 2010// Манбаи электронӣ:  https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-kulturnyy-servis-sovremennoy-rossii-genezis-i-tendentsii-razvitiya.( санаи муроҷиат:29.01.2014г.).

[2] Ниг.: Кодекси андози Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 17 сентябри соли 2012, №901// манбаи электронӣ: https://andoz.tj/index.php/ru/zakonodatelstvo/nalogovyj-kodeks-rt. (санаи муроҷиат: 06.02.2014с.).

[3] Ниг.: Сангинов Д.Ш. Предпринимательское право Республики Таджикистан. Учебное пособие. Второе издание с изменениями и дополнениями. Душанбе: «ЭР-граф», 2013. С. 83.

[4] Ниг.: қ. 1 м. 48  Кодекси граждании  Ҷумҳурии Тоҷикистон (Қисми якум) 30 июни соли 1999., № 802// Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон. 1999. № 6. м. 153; 2001. № 7. м. 508; 2002. № 4. қ. 1. м. 170; 2005. № 3. м. 125; 2006. № 4. м. 193; 2007. № 5. м. 356; 2010. № 3. м. 156; 2010. № 12. м.802; 03.07.2012 с., № 850; 28.12.2012 с., № 928; 22.07.2013 с., № 976.

[5] Ниг.: б. 1 м. 1 Закона Республики Таджикистан от 9 декабря  2004 года, №72 «О защите прав потребителей»// Ахбори Мадҷиси Олии ҶТ. 2004. № 12. қ.1. м. 699; 2008. № 10. м. 805.

[6] Ниг.: Беляев И.А. Ограничение и компенсация способностей и потребностей целостного человеческого существа // Вестник Оренбургского государственного университета. 2009. № 2 (96), февраль. С. 24-30. Манбаи электронӣ: https://elibrary.ru/author_items.asp?authorid=273152. (санаи муроҷиат: 06.02.2014г.).

[7] Ниг.: Потребность. Материал из Википедии – свободной энциклопедии.// Манбаи электронӣ: https://ru.wikipedia.org/wiki/Потребность#. ( санаи муроҷиат: 06.02.2014г.).

[8] Ниг.: Человек и его потребности. Курс лекций для специальности 100103 Социально-культурный сервис и туризм. Воронеж 2009. С.4-5.

[9] Ниг.:  Егорова А. М. Духовные потребности человека // Молодой ученый. М., 2012. №2. С. 224.

[10] Ниг.: Здравомыслов А.Г. Потребности. Интересы. Ценности.  М.: Политиздат, 1986. С. 23.

[11] Ниг.: Шаров Ю.В. Вопросы психологии духовных потребностей //Проблемы формирования духовных потребностей личности: науч. тр. ПГПИ. Вып. 47. – Новосибирск, 1970. С. 176-177.

[12] Ниг.: Тылевич И.М. Интеллектуальные потребности. манбаи электронӣ: https://www.med312.ru/rukovodstvo_po_medicinskoy_psihologii/lichnost/871.html. (санаи муроҷиат: 06.02.2014г.).

[13] Ниг.: Ноздрина Н.А. Определение интеллектуальных потребностей. манбаи электронӣ:  https://www.superinf.ru/view_helpstud.php?id=3367 (санаи муроҷиат: 06.02.2014г.).

[14] Ниг.: Физическая потребность. Большая Энциклопедия Нефти Газа. манбаи электронӣ:  https://www.ngpedia.ru/id299983p1.html (санаи муроҷиат: 06.02.2014г.). 

[15] Ниг.: Зайнутдинова Э. М. Основы физиологии человека: Учебное пособие. Уфа. УГНТУ. 2006. С.97.

[16] Ниг.: Жизнедеятельность. Материал из Википедии – свободной энциклопедии.  Электронный ресурс:  https://ru.wikipedia.org/wiki/Жизнедеятельность. (дата обращения: 06.02.2014г.). 

[17] Ниг.: Нормальная жизнедеятельность. Электронный ресурс: https://www.psychologos.ru/articles/view/normalnaya_zhiznedeyatelnost. (дата обращения: 06.02.2014г.). 

[18] Ниг.: Психология здоровья: новое научное направление // Психология здоровья / под редакцией Г.С. Никифорова. СПб.: Питер, 2003.С. 28-30.

[19] Ниг.: Устав (Конституции) Всемирной организации здравоохранения  аз 22 июли соли 1946. манбаи электронӣ: https://base.garant.ru/2540328/. (санаи муроҷиат: 06.02.2014г.).  

[20] Ниг.: қ.5 м.22 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 15 майи соли 1997, № 420 «Дар бораи ҳифзи саломатии аҳолӣ»// Ахбори Мадҷиси Олии ҶТ 1997. № 9. м. 115;  2003.  № 4. м. 149; 2004. № 2. м. 45;  2005. № 12. м. 651; 2009. № 5. м. 339; ҚЧТ аз 22.07.2013с. № 1009; ҚҶТ аз 28.12.2013с. № 1057.

[21] Ниг.: Мягченко О.П. Безопасность жизнедеятельности человека и общества. манбаи электронӣ: https://uchebnikionline.ru/bgd/bezpeka_zhittyediyalnosti_lyudini_ta_suspilstva_-_myagchenko_op/ponyattya _pro_zdorovya_lyudini.htm. (санаи муроҷиат: 06.02.2014г.). 

[22] Ниг.:  Оздоровление. манбаи электронӣ: https://naturalworld.ru/key_ozdorovlenie.htm. (санаи муроҷиат: 06.02.2014с.). 

[23] Ниг.: Мазурин А. В., Воронцов И. М. Пропедевтика детских болезней. 1-е изд. М.: Медицина, 1986. С. 29-30.

[24] Ниг.: Спортивна медицина: учеб. для ин-тов физ. культ./Под ред. В. Л. Карпмана. М.: Физкультура и спорт, 1987. С.34.

[25] Ниг.: Мастерство. Викисловарь. манбаи электронӣ: https://ru.wiktionary.org/wiki/мастерство. (санаи муроҷиат:  06.02.2014с.). 

[26] Ниг.: Методические рекомендации по реализации направления «Государственная поддержка талантливой молодежи приоритетного национального проекта образование». манбаи электронӣ:https://rudocs.exdat.com/docs/index-157169.html?page=9. (санаи муроҷиат: 06.02.2014с.). 

[27] Ниг.: қ.1 м.1 Қонуни Ҷумҳурии Тоҷикистон аз 22 июли соли 2013, № 1004 “Дар бораи маориф”//манбаи электронӣ: https://mmk.tj/ru/legislation/legislation-base/250/08.01.2014с.

[28] Закон Республики “О рекламе” от 1 август 2003.г.

Тавсифи умумии мафҳум ва моҳияти «ислоҳоти замин»: ҷанбаҳои назарияв ва ҳуқуқии он

0

                                                                                                                                               Соҳибов Муҳаммадҷон Маҳмадалиевич

ассистенти   кафедраи  ҳуқуқи

граждании  факултети ҳуқуқшиносии

Донишгоҳи  миллии  Тоҷикистон

    Калидвожаҳо: қонунгузории замин, ислоҳоти замин, ислоҳоти кишоварзӣ, таносуби онҳо, мафҳум, мақсад, вазифа ва самтҳои асосии ислоҳоти замин.

   Ключевые слова: земельное законодтельство, земельной реформы, аграрной рефмормы, понияте, задачи, цель и основные направления земельной реформы.

Keywords: land zakonodtelstvo, land reform, agrarian refmormy, poniyate, objectives, purpose and main directions of land reform.

    Вобаста ба моҳияти худ ҳар як ислоҳот (ислоҳоти ҳуқуқӣ, ислоҳоти кишоварзӣ, ислоҳоти сиёсӣ, ислоҳоти иқтисодӣ, ислоҳоти судӣ), аз ҷумла ислоҳот дар соҳаи замин ба асосҳои иқтисодии давлат вобастагӣ дорад. Дар навбати худ ислоҳоти замин ҳамчун масъалаи таъмини бозори озуқа, инкишофи сиёсати инвеститсионӣ,  идоракунӣ ва танзими муносибатҳои иқтисодии давлат, рушди иҷтимоӣ ва пурра ба амал баровардани захираҳои кишоварзӣ ва ғайраҳо баромад карда метавонад[1].

     Ба ақидаи таҳлилгарони соҳа ислоҳоти замин маҳаки ислоҳоти соҳаи кишоварзиро ташкил медиҳад. Ҳамчун воситаи муҳим ва асосии фаъолияти кишоварзӣ ин замин аст, ки манфиати иқтисодии деҳқонон аз он бармеояд, муҳаррики тавонои инкишоф аст. Бинобар он, таъсиси хоҷагиҳои деҳқони (фермерӣ) дар кишвар, натанҳо ҳуқуқи соҳибӣ ва истифодабарии заминро барои деҳқонон муайян мекунад, балки  яке  аз заминаҳои асосии гузариш ба маҷрои табии фаъолияти иқтисодӣ, яъне муносибатҳои бозорӣ мебошад.[2]

    Ҷумҳурии Тоҷикистон (ҶТ) дар давраи гузариш ба иқтисоди бозорӣ қарор дорад. Дар ин давра зарур аст, ки тамоми соҳаҳо ба талаботи ин раванд, яъне талаботи иқтисоди бозорӣ мутобиқ гардонда шавад, аз ҷумла муносибатҳои заминистифодабарӣ, бар акси ҳол иқтисодиёти мамлакат бо низом рушд нахоҳад кард.

     Дар кишвар самти муҳими ислоҳот ба маҷрои муайян ворид намудани соҳаи кишоварзӣ аст, ки аз ислоҳоти замин ва муносибат ба он сарчашма мегирад.

     Имрӯз дар кишварамон ислоҳоти иқтисодӣ идома до­шта, шакли моликият ва муносибат ба он тағйир ёфта истодааст. Яке аз самтҳое, ки бештар аз дигар соҳаҳо ба ислоҳот ниёз дорад, замин ва истифодабарии оқилонаи он аст ва рушди бонизоми иқтисодиёти ҷумҳуриамон аз он вобастагии зиёд дорад. Аз ин ҷост, ки ташкилоту корхонаҳои соҳа таҳти ислоҳот ва азнавташкилдиҳӣ  қарор додашуда ис­тодаанд, ки бо мақсади суръатбахшии ислоҳоти замин ва беҳтар намудани истифодаи замин буда ба Кодекси замини ҶТ (Қонун аз 01.08.12, №891) ислоҳотҳо ворид карда шудаанд, ки дар асоси онҳо ба шахсони воқеӣ ва ҳуқуқии ҶТ пулакӣ ё бепул, бемуҳлат, муҳлатнок ё истифодаи якумраи меросӣ қитъаи замини бо ҳуқуқи бегона кардан истифодаи замин дода мешавад.     

                      Яъне, ду намуди (категорияи) заминистифодабарандагон:

    а) дорои ҳуқуқи бегона кардани ҳуқуқи истифодабарии қитъаи замин;

    б) бе доштани ҳуқуқи бегона кардани ҳуқуқи истифодабарии қитъаи замин арзи вуҷуд мекунад.[3]

   Инчунин асоси ҳуқуқии ташкилоту корхонаҳои соҳа таҳти ислоҳот ва азнавташкилдиҳӣ қарор додашударо Фармонҳои Президенти ҶТ «Дар бораи ислоҳоти ташкилоту корхонаҳои кишоварзӣ» аз 25 июни соли 1996, №522 ва «Дар бораи тадбирҳои иловагӣ оид ба азнавташкилдиҳӣ ва ислоҳоти ташкилотҳои кишоварзӣ» аз 30 июни соли 2006, №1775[4] ташкил медиҳад. Яъне дар ин ҷараён пеш аз ҳама замин ва шакли истифодабарии он тағйир меёбад. Барои ба шаҳрвандон махсусан, сокинони деҳот, кушодани роҳи васеъ, ҷиҳати соҳиб шудан ба замин аз ҳисоби заминҳои хоҷагиҳои дав­латию коллективӣ ва ташкил кардани хоҷагии мустақили худ қонунҳо қабул карда шудаанд, ки вобаста ба тала­боти замон онҳо тағйир ва такмил меёбанд. Ин им­кон медиҳад, ки сокинони деҳот ва умуман, кормандо­ни соҳаи кишоварзӣ соҳиби саҳми замин гашта, хоҷагӣ ташкил кунанд ва онро мустақилона идора намоянд, ки гуфтаҳои боло моҳиятан мазмуни ислоҳоти заминро дар ҶТ ифода мекунад.

    Вақте сухан дар бораи баҳодиҳии ислоҳоти замин дар ҶТ ва назарияи ҳуқуқ меравад, тадқиқоти мафҳуми «ислоҳоти  замин», самтҳои асосӣ ва вазифаҳои он дар назар дошта мешавад. Яке аз масъалаҳои муҳими ҳуқуқию назариявии ислоҳоти муносибатҳои замин дар ҶТ ин муайян кардани мафҳуми «ислоҳоти замин» мебошад. Зимнан дар ин маврид бояд аз мазмуни худи мафҳуми «ислоҳот» бар омада, нуқтаҳои назари доктриналии марбут ба муайянкунии мафҳуми «ислоҳоти замин», ки дар илми ҳуқуқшиносӣ ҷой доранд, ба инобат гирифта мешаванд.

    Дар Луғати энсиклопедии соли 1955 зери таҳрири Б.А. Введенский мафҳуми «ислоҳот» ҳамчун дигаргуниҳои куллӣ, тағйиротҳо, бозсозӣ ва ё табадуллоти сиёсӣ, ки ба асосҳои мавҷудаи сохтори давлатӣ таъсир намерасонанд, маънидод карда мешавад.[5]

    Дар Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ соли 2012 зери таҳрири М.А. Маҳмудов дар робита бо «ислоҳоти ҳуқуқӣ» зери мафҳуми «ислоҳот» дигаргун сохтан, тағйир додан ва ё беҳтар кардани низоми ҳуқуқии ин ё он муносибат аз ҷумла низоми ҳуқуқии кишвар фаҳмида мешавад.[6]

   Дар Луғати забони русии С.И. Ожёгов аз соли 1987 мафҳуми «ислоҳот» ҳамчун дигаргуниҳои куллӣ, тағйиротҳо, бозсозии ягон чиз, ислоҳоти сиёсӣ бошад, чун табаддулоти сиёсие муайян карда мешавад, ки ба асосҳои мавҷудаи сохтори давлатӣ таъсир намерасонад.[7]

   Инчунин таҳти мафҳуми ислоҳот тибқи Фарҳанги тафсири забони тоҷикӣ ин тағйир додан, навсозии шароит ва тарзи кори ягон соҳаи ҳаёти ҷамъиятӣ барои беҳбуди он фаҳмида мешавад.[8]

    Бояд гуфт, ки ба тадқиқоти мафҳуми «ислоҳоти замин» дар адабиёти ҳуқуқӣ диққати зиёд дода мешавад. Вале ҳангоми муайян кардани мафҳуми мазкур дар адабиёти ҳуқуқӣ ақидаҳои якхела ва фикрҳои ягона вуҷуд надорад.

    Як қатор муаллифон ислоҳоти заминро ҳамчун қисми таркибии ислоҳоти кишоварзӣ баррасӣ менамоянд. Масалан, Н. И. Шайгада қайд мекунад, ки ислоҳоти замин оғози солҳои 1990 ҳамеша дар матни ислоҳоти умумии кишоварзӣ таҳлилу баррасӣ мегардид.[9] М.И. Палладина чунин мешуморад, ки ба мазмуни васеъ ислоҳоти кишоварзӣ объективан чун комплекси органикии се ислоҳот: ислоҳоти замин, ислоҳоти кишоварзӣ ва ислоҳоти идоракунӣ мебошад, ки байни худ алоқаи ногусастанӣ доранд.[10] Ба ақидаи А. В. Петриков ислоҳоти заминро яке аз равандҳои бештар тағйирёбандаи табаддулотҳои кишоварзӣ (аграрӣ) баррасӣ мекунад.[11]

   Дар маҷмӯъ ислоҳоти кишоварзӣ дар Тоҷикистон бо сабабу шароитҳои  объективии сиёсӣ ва иқтисодӣ нисбатан дер шурӯъ ва нобаробар амалӣ гардонида шуд. Раванди тақсим намудани замин ба деҳқонон, тағйири муносибатҳои ҳуқуқӣ ва ташкилию роҳбарикунӣ, ҳамчунин рӯ гардонидани мақомоти давлатӣ аз идоракунии бевоситаи маҳсулоти кишоварзӣ дар муддати тӯлони бисёр душвориҳоро ба миён овард.

А.А. Никонов моҳияти ислоҳоти кишоварзии оғози солҳои 1990-умро тавсиф намуда, қайд менамояд, ки он «аз тағйироти комплексии тамоми низоми муносибатҳои кишоварзӣ, аз ҷумла ҳуқуқи моликиятӣ ба замин ва дигар воситаҳои истеҳсолот, низоми пешбурди хоҷагидорӣ ва ғайраҳо иборат мебошад».

    Баъзе олимони соҳа ислоҳоти заминро чун қисмати муҳимтарини ислоҳоти иқтисодӣ, ки айни замон дар ҶТ гузаронида мешавад, муайян месозанд.

   Ба андешаи Ш.М. Исмоилов ислоҳоти замин қисми муҳими ислоҳоти иқтисодӣ мебошад, ки дар ҶТ гузаронида мешавад, мақсади ташаккули иқтисодиёти бозории иҷтимоӣ нигаронидашударо дорад. Яке аз самтҳои асосии он истифодаибарии мақсаднок, самаранок ва сохтани механизми бозории ҳуқуқи истифодабарии замин аст. Дар баробари ин муаллиф қайд мекунад, ки  ҷузъиёти аввалиндараҷаи ислоҳоти замин дар ҶТ воситаи муҳими ҳалли масъалаҳои дар пеш истодаи ҳуқуқ, мустаҳкам кардани низоми ҳуқуқии муносибатҳои ислоҳотталаби замин ва рушди онҳо мебошад.[12]

   Дар баробари нуқтаҳои назари қайдкардашуда, ҳамчунин дигар ақидаҳои олимон низ вуҷуд доранд, ки ба хислати мустақил доштани ислоҳоти заминро ишора менамоянд. Масалан, В.Н. Лексин ва А.Н. Шветсов зери ислоҳоти замин «азнавтақсимкунии адолатнок ва асосноккардашудаи заминҳо, инчунин муқарраркунии имкониятҳои бо ҳуқуқ таъминбудаи истифодабарии онҳо, гузариш ба усулҳои бештар иқтисодӣ идоракунии захираҳои замин ва тақвият бахшии ҳифзи экологизатсия (экологикунони)-ӣ заминдорӣ ва заминистифодабарӣ» мефаҳманд[13].

    А.П.  Анисимов ислоҳоти заминиро бо сиёсати давлатӣ алоқаманд менамояд, ки бо мақсади ба вуҷудоии гуногуншаклии моликият, ташаккули ҳавасмандкуниҳои иқтисодии заминистифодабарандагон оид ба истифодаи оқилонаи заминҳо, мукаммалгардонии усулҳои ҳифзи замин чун захираи табиӣ, ба куллан тағйир додани сохтори муносибатҳои заминистифодабарӣ равона гардидааст[14].

    Бе шубҳа нуқтаҳои назари нишондодашуда роҷеъ ба дарки моҳияти ислоҳоти замин ва кишоварзӣ бисёр муҳим мебошанд ва байни онҳо албатта алоқаи муттақобила низ вуҷуд дорад, мо инро инкор карда наметавонем, лекин ба ҳар сурат, ба андешаи мо, барои чун қисми таркибии ислоҳоти кишоварзӣ баррасӣ намудани ислоҳоти замин ҳеҷ ягон асосе вуҷуд надорад. Бинобар ин, кӯшиш мекунем то мавқеи изҳоркардаамон то ҳадди имкон асоснок карда шавад.

    Таркиб ва алоқаи муттақобилаи ин ислоҳотҳо аксаран бо мақсад ва самтҳои асосии онҳо муайян карда мешаванд.

    Мафҳуми «мақсад» дар луғатҳои энсиклопедӣ чун натиҷаи ниҳоие фаҳмида мешавад, ки нисбати он ҷараён дидаву дониста, қасдан равона шудааст.

Мувофики м.1 Қонуни ҶШСФР (РСФСР) аз 23 ноябри соли 1990 «Дар бораи ислоҳоти заминӣ»[15] мақсади ислоҳоти замин аз азнавтақсимкунии замин иборат мебошад, ки баҳри ташаккули шароитҳои самараноку оқилонаи истифодаи заминҳо равона гардиааст. Чи тавре, ки дар м.1 Кодекси замини ҶШСФР аз 25 апрели соли 1991, №1103-1[16], муқаррар карда шудааст, вазифаҳои қонунгузории замин аз танзими муносибатҳои замин бо мақсади таъмини истифода ва ҳифзи оқилонаи заминҳо, фароҳам овардани шароитҳо барои инкишофи баробарҳуқуқии шаклҳои мухталифи хоҷагидорӣ ба замин, таъмини хосияти такрористеҳсолии заминҳо, нигаҳдошт ва беҳдошти муҳити зист, ҳифзи ҳуқуқҳои шаҳрвандон, ташкилотҳо,  корхонаҳо ва муассисаҳо ба замин иборат мебошад.

    Мақсадҳои ислоҳоти замин низ муайян карда шуда буданд, хусусан баландбардории самаранокии истифодаи замин, ташкили шароитҳо барои афзоиши иқтидори иҷтимоию сармоягузорӣ ва истеҳсолии замин, ба як омили мустақилу пурқуввати инкишофи иқтисодиёт табдил додани он, муқаррар шуда буд. Лекин мақсади ислоҳоти кишоварзӣ бошад, чи тавре, ки дар илми ҳуқуқшиносӣ қайд карда мешавад, аз бартараф кардани буҳрони хоҷагии қишлоқ дар мамлакат, инчунин аз ташкили истеҳсолоти самараноку серфоидаи фаъолияти кишоварзӣ, ки қобилияти таъмин кардани талаботҳои аҳолиро ба хӯроквории баландсифат дорад, иборат мебошад.

    Масъалаи муайянкунии самтҳои ин ислоҳотҳоро гирем агар, онгоҳ инҷо дарки умумистифодаи истилоҳи мазкур бояд ба инобат гирифта шавад. Дар луғат муродифҳои «самт» ҳамчун роҳи инкишоф, самтнокии ин ё он амал ё зуҳурот, равонашавӣ, майлу рағбат, ба ин ё он тараф равона будан, роҳи муайян тавсиф гардидааст.

    Дар илми ҳуқуқи замин роҷеъ ба самтҳои асосии ислоҳоти замин фикру ақидаҳои гуногун баён шудааст. Чунин андеша ҷой дорад, ки ислоҳотҳои мазкур аз «муттаҳид сохтани молики қитъаҳои замин ва истеҳсолкунандаи хоҷагии қишлоқ дар як шахс, таъмини иҷроиши талаботҳои экологӣ ҳангоми истифодаи хоҷагии замин чун туҳфаи беҳамтои табиат, таъмини истифодаи мақсадноки қитъаҳои замин вобаста ба хусусиятҳои сифатии онҳо» иборат мебошад. Ҳамингуна нуқтаи назарро оид ба самти ислоҳот, яъне «муттаҳид сохтани молики қитъаҳои замин ва истеҳсолкунандаи хоҷагии қишлоқ дар як шахс» низ иброз шудааст.

    Муайянкунии самтҳои асосии ислоҳоти заминиро бояд дар алоқамандӣ бо ислоҳоти кишоварзӣ амалӣ намуд. Ислоҳоти кишоварзӣ ба азнавташкилкунии сохтори ташкилии колхозҳо ва совхозҳо, ба ташаккули қоидаи хоҷагиҳои деҳқонӣ равона карда шуда буд.

Ба ҳамин монанд нуқтаи назар тасдиқи худро дар қонунгузории замин,  ки гузаронидани ислоҳоти заминиро таъмин мекунад, ифода ёфтааст.

    Масалан, Асосҳои қонунгузории ИҶШС ва ҷумҳуриҳои иттифоқӣ «Дар бораи замин» аз 28 феврали соли 1990,[17] ки барои ворид намудани ислоҳот ба муносибатҳои замин заминаи ҳуқуқӣ гузошт, баҳри фароҳам овардани шароит барои инкишофи баробарҳуқуқии тамоми шаклҳои хоҷагидорӣ равона шуда буданд. Тартиби шабеҳ дар Қонуни ҶШСФР аз 23 ноябри соли 1990, №374-1 «Дар бораи ислоҳоти замин»  пешбинӣ шудааст. Фармони Президенти ИҶШС аз 5 январи соли 1991, №ФП-1285 «Дар бораи вазифаҳои аввалиндараҷа оид ба амалиградонии ислоҳоти замин», ки бо мақсади фаъолгардонии гузаронидани ислоҳоти замин қабул карда шудааст, баҳри фароҳам овардани шароит барои амалӣ шудани шаклҳои гуногуни хоҷагидорӣ равона гардидааст.

    Дар ҶТ дар замони муосир самтҳои асосии ислоҳоти замин бевосита дар Қонуни ҶТ «Дар бораи ислоҳоти замин» 5 марти соли 1992, №594 ва Қарори Ҳукумати ҶТ аз 9 ноябри соли 1995, №673 “Барномаи ислоҳоти иқтисодии комплекси аграсаноатии ҶТ”[18] ифодаи худро ёфтааст. Аммо шароити нави муносибатҳои заминистифодабарӣ дар кишвар талаб менамояд, ки қонунгузории соҳаи ислоҳоти замин мавриди таҷдиди ҷидди қарор дода, самтҳои нави ислоҳотталабро вобаста ба амалияи заминистифодабарии ҷумҳурӣ муқаррар намоянд.

   Читавре, ки дар боло ишора намудем вазифаҳои ислоҳоти замин, моҳият, мақсад ва самтҳои ин ислоҳот дар қонунгузории замин аз ҷумла дар Қонуни ҶТ «Дар бораи ислоҳоти замин» аз 5 марти соли 1992, №594 ифода ёфтааст. Мувофиқи моддаи 1 Қонуни мазкур вазифаҳои ислоҳоти замин дар ҶТ аз муҳайё намудани шароит барои тараққиёти баробарҳуқуқи шаклҳои гуногуни хоҷагидорӣ дар замин, ташаккули иқтисодиёти бисёрсоҳа, истифодаи сарфакорона ва ҳифзи замин иборат буда, мақсадаш зиёд намудани маҳсулоти кишоварзӣ мебошад, ки  қонуни мазкуро қонуни давраи гузариш гуфтан мумкин аст, чунки дар шароити мавҷуд набудани консепсияи инкишофи қонунгузории замин ва консепсияи ягонаи гузариш ба низоми нави хоҷагидорӣ, заминаи муносибатҳои бозориро дар соҳаи кишоварзӣ муҳайё намуда, ҳудудҳои дахолати давлатро ба танзимнамоии муносибатҳо оид ба истифодаи замин дар соҳаи кишоварзӣ муайян менамояд. Қонуни мазкур то андозае ҳолати монополии моликияти давлатро нисбати замин тағйир дод.[19]

    Ба гуногунии мақсадҳо ва хусусияти гузаронидани ислоҳоти кишоварзӣ ва замин нигоҳ накарда, инкишофи шаклҳои гуногуни хоҷагидорӣ ба замин чун самти ислоҳоти кишоварзӣ ва замин аз алоқаи муттақобилаи онҳо шаҳодат медиҳад. Алоқаи муттақобилаи онҳо ҳамчунин дар он зоҳир мегардад, ки ислоҳоти замин гузаронидани ислоҳоти кишоварзиро бояд таъмин мекард. Маҳз барои ҳамин ислоҳоти заминиро баъзанҳам чун қисми ислоҳоти кишоварзӣ баррасӣ менамоянд.

    Дар баробари ин дар адабиёти ҳуқуқӣ ҳолати мазкур ҳам чун яке аз проблемаҳои фаҳмиши ислоҳоти замин баҳо дода мешавад. Амалигардонии ислоҳотҳои замин танҳо ба проблемаи озуқаворӣ онҳоро оварда мерасонид ва каме ҳалли масъалаҳои заминиро дахл мекард.

     Баҳодиҳии ниҳоии чунин фаҳмиши ислоҳоти замин дар самтҳои асосии инкишофи ислоҳоти замин дар Россия дода шудааст. Дар ин баҳодиҳӣ, ки дар Заминаи № 3-и қарори Кумитаи давлатӣ оид ба замини Федратсияи Россия (Госкомзем РФ) аз 9 июли соли 1997, №48 «Дар бораи вазифаҳои навбатии ислоҳоти замин»[20] муқаррар гардидааст, ба сифати яке аз сабабҳои ҳолати пешазбуҳронӣ дар инкишофи бозори амволи ғайриманқул хатогии дарки мақсад номбар шудааст, яъне аз ибтидо ҳамчун қисми ислоҳоти кишоварзӣ фаҳмидани ислоҳоти замин. Ба ҷумлаи лаҳзаҳои ҷиддии манфии ҳолате, ки дар фазои муносибатҳои замин дар миёнаҳои соли 1997 ба миён омада буд, ҳамчун самти кишоварзии азнавташкилдиҳии замин номида шудааст.

    Дар асоси гуфтаҳои боло оид ба мустақилият ва аҳамияти ислоҳоти замин дар ҶТ хулосабарорӣ кардан мумкин аст, ки дар баробари алоқаи муттақобила доштани он бо ислоҳоти кишоварзӣ, бо фароҳам овардани шароит барои истифодаи самараноки заминҳои таъиноти кишоварзидошта, пешбурди истеҳсолоти хоҷагии қишлоқ ва инкишофи баробарҳуқуқии тамоми шаклҳои хоҷагидорӣ ба замин равона шудааст.

    Дар баробари ин самтҳои асосии ислоҳоти замин мувофиқи моддаи 3 Қонуни ҶТ «Дар бораи ислоҳоти замин» аз 5 марти соли 1992, №594[21] аз инҳо иборатанд:

 ба рӯйхатгирии тамоми заминҳо аз рӯи гурӯҳҳо, тарзҳои заминдорӣ, заминистифодабарӣ ва намудҳои замин;

 муайян кардани заминҳои истифоданашаванда ва ғайриоқилона истифодашаванда барои ташкили фонди махсуси замини мақомоти иҷроияи маҳаллии ҳокимияти давлатӣ бо мақсади азнавтақсимкунии он баҳри самаранок истифода бурдани замин;

 додани замин ба истифодаи якумраи меросӣ ба шаҳрвандони ҶТ барои ташкили хоҷагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ) ва касбҳои анъанавии мардумӣ, инчунин қитъаи замини наздиҳавлигӣ;

– аз нав тақсимкунии замин дар ҳолатҳои таҷдиди сохтори ташкилоту корхонаҳои кишоварзӣ;

 муқаррар ва аниқ кардани cарҳади воҳидҳои маъмурию ҳудудии мaҳалҳои аҳолинишин ва сохтори замину хоҷагидории онҳо;

 ба расмият даровардан ва аз нав ба қайд гирифтани ҳуҷҷатҳое, ки ҳуқуқи истифодабарии қитъаи заминро муайян менамоянд.

     Масъалаи нуқтаҳои назар оид ба муайянкунии мафҳуми «ислоҳоти замин»-ро гирем, онгоҳ мавҷудияти нуқтаҳои назари мухталифи олимонро низ қайд кардан зарур аст. Дар баъзе ҳолатҳо дар илми ҳуқуқшиносӣ ислоҳоти заминро бо раванди тағйирёбии танзими муносибатҳои замин шабеҳ мекунанд.

    Масалан, Л.П. Фомина ислоҳоти заминро дар маҷмӯъ ҳамчун ҷорӣ кардани ислоҳоти принсипалии мавқеи ибтидоии танзими ҳуқуқии муносибатҳои замин муайян мекунад.[22]

    Ислоҳоти замин ин тағйироти куллии ҳамон сохтори замин аст, ки то охири солҳои 1990 дар собиқ Иттифоқи ИҶШС ҷой дошт. Ҳамингуна мафҳумдиҳии шабеҳи «ислоҳоти замин»-ро М.И. Палладина пешниҳод менамояд. Лекин мафҳуми «сохти замин»-ро муаллифон пешкаш наменамоянд.

     Дар илми ҳуқуқшиносӣ олимон сохти замини ҷамъиятиро ҳамчун танзими ҳуқуқии муносибатҳои замин ва ё маҷмӯи ҳамаи муносибатҳои замин муайян мекунанд, ки дар ҷамъият дар асоси шаклҳои мавҷудаи моликият ба замин ба вуҷуд омадаанд ва бо низоми мувофиқ ва шаклҳои хоҷагидорӣ ба замин дар қонун мустаҳкам шудаанд.

Тағйирдиҳии сохти замин дар воқеъ дар раванди гузаронидани ислоҳоти замин ба вуҷуд омадааст. Вале ба ақидаи мо, мафҳуми «ислоҳоти замин» танҳо бо тағйири танзими ҳуқуқии муносибатҳои замин маҳдуд намегардад. Бо ақидаи Н.Н. Школина розӣ шудан мумкин аст, ки мувофиқи он ислоҳотҳои замин ва кишоварзӣ гузаронидашуда ба тағйирёбии пурраи сохти замин оварда расонид.[23] Қайд кардан зарур аст, ки ислоҳотҳо воқеан ҳам ба тағйирёбии пурраи танзими муносибатҳои замин оварда расониданд, вале ингуна тағйирот мақсади ниҳоии ислоҳотҳои қайдшуда намебошанд. Чи тавре В.И. Суворов дуруст қайд менамояд «мантиқи «ҳад» наинки ба мақсади ягона мубаддал гардад, балки бояд ба афзоиши самараи равандҳои истеҳсолӣ мусоидат намояд».[24]

    Дигар олимон ислоҳоти заминро бо ин ё он самтҳои асосии азнавташкилдиҳӣ, ки дар мамлакат гузаронида мешаванд, шабоҳат медиҳанд.

    Масалан, ба ақидаи Н.И. Краснова мақсади ислоҳоти замини солҳои 1990 инкишофи умумии моликияти хусусӣ ва ташкили бозорӣ замин буд.

    Дар замони муосир махсусан дар ҶТ ба масъалаи бозори ҳуқуқи истифодабарии замин низ аҳамият дода мешавад. Масъалан Президенти кишвар Эмомалӣ Раҳмон дар паёми худ ба Маҷлиси Олӣ бо ин мақсад супориш дод, ки «бояд бозори сертификати замин ва фаъолияти самарабахши онро ташаккул дода, ба раванди ҷорӣ кардани муносибатҳои бозорӣ, истифодаи самараноки замин суръати тоза бахшем»[25].

    Дар ин замина Ш.М. Исмоилов қайд мекунад, ки дар Тоҷикистон, чун собиқ Иттиҳоди Шӯравӣ замин тӯли солҳои дарроз аз муомилоти гражданӣ истисно шуда буд ва қонунгузорӣ оид ба замин дар замони Шӯравӣ ба муомилоти замин имконият намедод. Ҳуқуқи истифодабарии қитъаи замин бештар аз санадҳои ҳокимиятӣ бар меояд. Муомилоти замин бевоста бо қонун маън карда мешуд. Ва ҳамчун амалӣ маҳкуми ҷиноят маҳсум меёфт. Ҳар чанд, ки аз пош хӯрдани Иттиҳоди Шӯрваӣ 20 сол гузашта бошад, ҳам ислоҳоти замин дурӯдароз ба амал бароварда мешавад, дастраси замин хеле  содда шуда бошад ҳам, мақоми ҳуқуқи замин тағйир наёфааст. Аз ин рӯ мо бояд самтҳои созмон додани бозори ҳуқуқи истифодабарии заминро дар кишвар ҷорӣ намоям.[26]

    Дар кишвар то андозе муаллифони дигар С.Х. Ашуров, С. Мирсаидов  низ аз ташкили бозори замин дастгири мекунанд, муаллифон чунин қайд мекунанд, ки «Шикасти собиқ низоми Шӯравии истифодаи замин ва гузариш ба иқтисоди бозорӣ якчанд мушкилотро дар роҳи ислоҳоти соҳаи кишоварзӣ ба миён овард. Ҳарчанд низоми бозории истифодаи замин рақобатро ба вуқуъ меорад ва моҳиятан бояд рақобат  ҳам  бошад, аммо монеаҳои ҷидди дар роҳи рақобати озод эҷод шуд. Агар дар истифодабарии замин муносибатҳои воқеии бозорӣ ташаккул меёфт, пас аз гардиш баромадани мазраъ, умуман заминҳои кишоварзӣ мушоҳида намешуд. Умуман, дар бозорӣ захираҳои замини рақобати солим ва самаранок мушоҳида намешавад. Дар ин фазои муносибатҳои бозорӣ ташаккули бозории замин  яке  аз унсурҳои муҳим  мебошад.[27] Ва дар ҳамин замина бояд қайд намуд, ки ба ташаккули бозори ҳуқуқи истифодабарии замин таваҷҷуҳи зиёд дода шуда кӯшиш ба он равона карда шудааст, ки ҳуқуқи истифодабарии қитъаи замин дар муомилоти васеъи гражданӣ ба амал бароварда шавад ва қонунгузории маҳз дар асоси принсипи ташаккули бозори ҳуқуқи истифодабарии замин (м.13 КЗ ҶТ) рушд ёфта истодааст, ки асоси инро самтҳои нави ислоҳоти замин ташкил медиҳад. Ҳамин тавр, мувофиқи моддаи 13 Конститутсияи (Сарқонуни) ҶТ аз 6 ноябри соли 1994 замин моликияти истисноии давлат аст. Айни замон замин моликияти хусусӣ шуда наметавонад ва ҳуқуқи истифодабарии он аз доираи муомилоти маҳдудият берун буда ҳам наметавонад.

   Дар баробари ин, чи хеле ки А.Е. Черноморетс дуруст қайд менамояд, ташаккул, устуворшавӣ ва инкишофи шаклҳо ва намудҳои мухталифи моликият ин асоси сохтори бозсозии фаъолияти кишоварзӣ мебошад, аммо чунин ташаккулёбӣ мақсади ягонаи ислоҳоти гузаронидашаванда набуд. Тағйироти куллии асосҳои мавҷудаи иқтисодӣ, ҳуқуқӣ ва ташкилӣ на ба мақсади худи чунин тағйирот ва пешбурди шаклҳои гуногуни моликият ба замин ба роҳ монда шуда буд, балки давлат роҳи баровардани хоҷагии қишлоқи мамлакатро аз он буҳрони шадиде, ки дар он хоҷагии қишлоқ бо сабабҳои мухталифи объективию субъективӣ қарор дошта буд, меҷуст, масъалаи тағйирёбии шакли моликият ба замин пас аз ошкор гардидани бесамарагии хоҷагии қишлоқ ва ба хатари ҷиддии амнияти озуқавории мамлакат оварда расонидани он ба миён гузошта шуд.

    Ба ақидаи мо, ҳангоми муайян кардани мафҳуми «ислоҳоти замин» бояд самтҳои ислоҳот, мақсади он ва чораҳои таъминкунандаи азнавсозиҳои дар Тоҷикистон гузаронидашаванда ба инобат гирифта шаванд.

     Ба чораҳои таъминкунандаи ислоҳоти замин, дар адабиёти ҳуқуқӣ диққати зиёд дода мешавад. Масалан, Л.И. Буденко чораҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, техникӣ ва ташкилиро асоснокона шомил менамояд. Таҳти ислоҳоти замин муаллиф «маҷмӯи чораҳои ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, техникӣ, ташкилиеро мефаҳмад, ки ба тағйироти куллии низоми муносибатҳои замин ва сохтори заминистифодабарӣ, аз ҷумла ба азнавсозии моликияти замин ва азнавтақсимкунии замин, ба азхуд кардани механизми иқтисодии танзими муносибатҳои замин, ба ворид кардани усуслҳои пешрафтаи заминсозӣ, баҳри шаклҳои гуногуни хоҷагидорӣ фароҳам овардани шароит барои инкишофи баробарҳуқуқ ва самаранок, бо мақсади баланд бардоштани сатҳи ҳаётии аҳолӣ аз лиҳози экологӣ инкишофи кишоварзии беҳатар равона гардидаанд».[28]

     Баҳри дарки мазмун ва моҳияти ислоҳоти замин дар ҶТ ба инобат гирифтани заминаҳои гузаронидани он зарур аст. Чи тавре, ки С.А. Николски қайд мекунад, «зарурати қатъии ислоҳотҳои куллӣ дар Иттифоқи Шӯравӣ, ки масалан, муносибатҳои моликиятиро дар бар мегирифтанд, аллакай дар аввали солҳои 60-ум, яъне қариб 30 сол пеш аз он, ки ба ин кор  шурӯъ кунанд, эҳсос карда мешуд». Ҳамчуниин ба он ишора намуд, ки аллакай дар солҳои 60-уми асри сипаригашта дар мамлакат назарияи сотсиализми бозорӣ ба миён омада буд ва плеядаи (гурӯҳи арбобони машҳур) иқтисодчиёни бозорӣ аз илм тадриҷан тамоми мавқеъҳои нави боқимондаро, ки дар сатҳи муайян ба мазмун, шаклҳо ва усулҳои ислоҳоти иқтисодӣ таъсир расонд, ғасб намуд. Дар илми ҳуқуқшиносӣ дигар нуқтаҳои назар низ мавҷуданд, хусусан заминаҳое, ки ба зарурати азнавсозиҳои ҷиддӣ дар Иттифоқи Шӯравӣ оварда расониданд.

    Сарчашмаҳои доктриналӣ ва ҳуқуқии соҳаи ислоҳоти замин имконият медиҳанд, ки заминаҳои сиёсӣ, иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва экологии онро ҷудо кунем.

    Ба сабабҳои экологӣ ва иқтисодии ислоҳот замин академик А.А. Никонов ишора мекард. А.А. Никонов вазъи хоҷагии қишлоқи Иттифоқи Шӯравиро ҳамчун сабаби буҳронӣ тавсиф намуд: «иқтидори биоиқлимии мамлакат танҳо то 30-40% истифода карда мешуд, имкониятҳои генетикии дар марказҳои ҳоҷагии қишлоқи ИҶШС офаридашавандаи навъҳо ва пайвандҳо, зотҳои ҳайвонҳо бошанд, то 30-35%; пешбурди истеҳсолот захираҳои зиёдро ба миён меовард: барои истеҳсоли воҳидҳои молҳо энергия, нисбат ба мамлакатҳои инкишофёфтаи ҷаҳон, 2-3 маротиба зиёдтар сарф карда мешуд».

    Ба заминаҳои иҷтимоӣ-иқтисодии буҳрони хоҷагии қишлоқ ва ислоҳотҳои солҳои 1990, чи хеле, ки Л.П. Фомина қайд менамояд, дур кардани деҳқононро аз замин шомил кардан мумкин аст. Маҳз А.А. Никонов ба ҳамин сабаб ишора намуда, набудани ҳавасмандкуниҳои дар замин хуб меҳнат карданро бо маҳрум сохтани деҳқонон аз моликият ва озодии иқтисодӣ алоқаманд менамояд.  

    Дар адабиёти ҳуқуқӣ дар марҳилаи пеш аз ислоҳотӣ оқилона истифода накардани замин бо матни проблемаи экологӣ баррасӣ карда мешавад.

   Ислоҳоти замин дар Тоҷикистонро тавсиф намуда, хусусияти гузаронидани онро дар иртибот бо заминҳои таъиноти кишоварзӣ қайд кардан зарур аст. Ба воридшавии принсипи инкишофи баробарҳуқуқии тамоми шаклҳои хоҷагидорӣ дар Қонуни ҶШСФР «Дар бораи ислоҳоти замин» нигоҳ накарда, дар муқаррароти қонунии ҳуқуқ ба замин, ба ҳар сурат,  бартарият ба деҳқонон (фермерҳо), хоҷагиҳои ёрирасони шахсӣ, боғдорӣ ва обчакорӣ дода мешуд. Маҳз барои ҳамин, ислоҳоти заминро дар ҶТ тадқиқ намуда, метавон гуфт, ки дар илми ҳуқуқи замин диққати асосӣ ба таҳлили ҳуқуқ ба заминҳои таъиноти кишоварзидошта, ки ба ин шаклҳои хоҷагидорӣ дар замин пешкаш гардидаанд дода шудааст.

   Ба андешаи В.С. Устинов ва Т.С. Широкалова, сабаби асосии мушкилоти гузаронидани ислоҳот маҳз дар вайрон намудани принсипи баробарҳуқуқии шаклҳои хоҷагидорӣ дар фаъолияти кишоварзӣ зоҳир мегардад. «Муқаррароти қонунии бартарияти ҳуқуқи хоҷагиҳои деҳқонӣ (фермерӣ) нисбат ба коллективӣ яке аз сабабҳои асосии натанҳо зуҳуроти буҳронӣ дар истеҳсолоти хоҷагии қишлоқ, балки дар ноосудагии иҷтимоӣ дар қишлоқ гардидааст».

   Дар адабиёти ҳуқуқӣ он ҳолатеро, ки моддаи 23 Асосҳои қонунгузории ИҶШС ва ҷумҳуриҳои иттфоқӣ оид ба замин ба ҷумлаи аввалинҳо ҳуқуқи шаҳрвандонро ба гирифтани замин барои пешбурди хоҷагиҳои шахсии ёрирасон, боғдорӣ, обчакорӣ ва ҳайвонотпарварӣ муқаррар мекард, танқидона баҳо медиҳанд. Ҳамингуна муқаррароти бартариятӣ оид ба додани заминҳои таъиноти кишоварзидошта барои пешбурди шаклҳои номбаршудаи хоҷагидорӣ дар Кодекси замини ҶШСФР низ ҷой дошт.

   Дар баробари ин ислоҳоти замин дар ҶТ бар асари як қатор сабабҳо, ки оид ба онҳо на як маротиба дар адабиёти илмӣ ишора мегардид, ба анҷом нарасидааст. Дар Тоҷикистон алҳол механизми самараноки азнавтақсимкунии замин байни заминистифодабарандагон коркарди пурра нашудааст, масъалаи ба касодшавӣ ва ба бесамар истифода шудани замин, махсусан тағйир додани таъиноти заминҳои кишоварзӣ ва ғайраҳо оварда расонидани истеҳсолоти кишоварзӣ ҳалли худро пурра наёфтааст. Дар баробари ин бо ақида оид ба он, ки ғарамшавиҳои сунъию консептуалӣ ва ҳуқуқӣ дар низоми муносибатҳои замин яке аз сабабҳои асосии тӯл кашидани буҳрони кишоварзӣ дар Тоҷикистон  ба шумор меравад, розӣ шудан мумкин аст.

    Тадқиқоти дар мақолаи мазкур гузаронидашуда ба мо имконият медиҳад, ки хулосаҳои зерин барорем:

 шарти асосии гузаронидани ислоҳоти замин дар ҶТ аз буҳрони кишоварзӣ баровардани мамлакат ба шумор мерафт. Ислоҳоти замин дар ҶТ пеш аз ҳама баҳри ҳал намудани проблемаҳои кишоварзӣ дар мамлакат равона шудааст. Ба ҳамин хотир ислоҳоти заминро дар илми ҳуқуқшиносӣ аксаран чун қисми ислоҳоти кишоварзӣ баррасӣ менамоянд.    Ислоҳоти замину кишоварзӣ, чӣ тавре ки тадқиқоти гузаронидашуда нишон дод, дар баробари алоқаи муттақобила доштан хусусияти мустақил доранд.

 проблемаи назарияи ҳуқуқи замин ва проблемаи ҳуқуқии қонунгузории замини ҶТ дар мавҷуд набудани қоида ё худ мавқеи коркарднашуда ва умумиэътирофнашуда оид ба муайян кардани мафҳуми «ислоҳоти замин» инъикос мегардад. Дарки комплексии ислоҳоти замине, ки мақсадҳо ва самтҳои асосии гузаронидани онро дар бар гирифта метавонад, инчунин аз чораҳои таъминкунандае иборат мебошад, ки ба марҳилаҳои амалигардонии ислоҳоти замин дар Тоҷикистон мувофиқат мекунанд, зарур аст.

 ислоҳоти заминро дар ҶТ бояд чунин мафҳум дод, ки ҳамчун раванди тағйироти куллӣ ва мукаммалгардонии муносибатҳои замине фаҳмид, ки бо низоми ҳуқуқӣ, ташкилӣ, иқтисодӣ ва бо дигар чораҳое таъмин шудааст, ки мақсади ташкили заминистифодабарии самаранок дошта, ба фароҳам овардани шароит барои инкишофи баробарҳуқуқии шаклҳои гуногуни хоҷагидорӣ ба замин, инчунин ба инкишофи муомилоти заминҳо, истифодабарии оқилона ва ҳифзи заминҳо равона шудааст дар маҷмӯъ ба муносибатҳои сифатан нави заминистафодабарӣ гузаштанро таъмин менамояд фаҳмида шавад.

 дар маҷмӯъ хулоса баровардан мумкин аст, ки масъалаи асосии ислоҳоти замин – натанҳо зиёд намудани маҳсулоти кишоварзӣ балки ба вуҷуд овардани инистутҳои нав дар қонунгузорӣ ба монанди ташкили бозорӣ ҳуқуқи истифодабарии қитъаи замин, вусъат додани инистути аҳдҳо бо ҳуқуқи истифодабарии қитъаи замин ва дигар масъалаҳои муҳими заминистифодабарӣ мебошад. Мутобиқи Конститутсияи (Сарқонуни) ҶТ замин моликияти истисноии давлатӣ мебошад. Бинобарин ислоҳоти замин чунин маъно дорад: такмили муносибатҳои замин, яъне ташаккули соҳиби замин бо роҳи рушди муносибатҳои иҷоравӣ, додани ҳуқуқи истифодабарии қитъаи замин ва инкишофи баробарҳуқуқи шаклҳои мухталифи хоҷагидорӣ ба замин; таъмин намудани истифодаи оқилона ва ҳифзи киштзорҳо; муҳайё сохтани шароити ҳуқуқӣ, иқтисодӣ, ташкилию технологӣ ва ғайраи барқароркунӣ ва баланд бардоштани ҳосилнокии замин ва дар ин замина ба даст овардани ҳосили ҳадди аксар.

Барои гузаронидани ислоҳоти замин тайёр намудани заминаи татбиқи он зарур аст, ки инҳоро дарбар мегирад:

– инвентаризасияи (бақайдгирӣ) замин;

 муайян намудани навъу категорияи замин ва сатҳи заминистифодабарӣ;

– гузарондани корҳои заминсозӣ;

 мониторинги замин;

– тартиб додан ва ҷорӣ намудани кадастри давлатии замин;

– тартиб додани маҷмӯи пурраи ҳуҷҷатҳо оид ба қонунгузории замин ва механизми ба роҳ мондани назорати истифодаи он;

 масъалаҳои баҳои замин, муайян намудани арзиши иқтисодии замин, нархгузории комплексии он барои такмил додани низоми андоз мебошад;

– чораҳо вобаста ба (механизмҳои) амалӣ кардани бозорӣ замин;

 мустаҳкамнамоии қонунгузорӣ оид ба ҳифзи судӣ ва ғайрисудии заминистифодабарӣ;

– идоракунии мақсадноки соҳаи замин ва ғайра мебошад.

Аннотатсия

   Тавсифи умумии мафҳум ва моҳияти «ислоҳоти замин»: ҷанбаҳои назариявӣ ва ҳуқуқии он

Дар мақолаи мазкур масъалаи тавсифи умумии мафҳум ва моҳияти «ислоҳоти замин»: ҷанбаҳои назариявӣ ва ҳуқуқии он дар ин бахш таҳлил шудааст. Муаллиф бо назардошти адабиёти илмӣ ва қонунгузории замин, қонунгузории махсуси ислоҳоти замин ва назарияи ҳуқуқи замин мафҳум ва моҳияти ислоҳоти заминро мавриди баррасӣ қарор дода пешниҳоди илмӣ ва амалиро барои мукаммал гардонидани қонунгузории ислоҳоти замин ва таносуби ислоҳоти замин аз ислоҳоти кишоварзиро вобаста ба хусусиятҳояшон пешниҳод намудааст.

Аннотация

   Общая характеристика понятия и сущности «земельной реформы»: его теоретические и правовые аспекты

В настоящей статье анализируются вопросы общей характеристики понятия и сущности земельной реформы, в частности его теоретические и правовые аспекты. Автор статьи с учётом изученной научной литературы и земельного законодательства, проводит соотношение земельной реформы с аграрной, конечно, учитывая их специфики, с этой целю, подвергая рассмотрению специальное законодательство земельной реформы, теорию земельного права, а также понятия и сущности земельной реформы, для совершенствования законодательства в этой сфере делает научные и практические предложения.

Annotation

   General characteristics of the concept and essence of the “land reform”: its theoretical and legal aspects

This article analyzes the problems of the general characteristics of the concept and essence of land reform, in particular, its theoretical and practical aspects. The author studied taking into account the scientific literature and land legislation, conducting the ratio of land reform agrarian, of course, given their nature, with the purpose to this, consider putting a special law of the land reform, the theory of land rights, as well as concept and essence of land reform, to improve legislation in this area makes scientific and practical suggestions.


[1]Диденко Н.Н. Сущность и задачи аграрной реформы на современном этапе. //Сборник научных трудов. Серия «Экономика» /СевКавГТУ. Ставрополь, 2002.  С.4.

[2]Ашуров С.Х., Мирсаидов С. Рентные отношения в аграрной сфере. //[Электронный ресурс]: sulbp-journal.narod.ru/jurnal/matn_1/ashurov_s_h.html (дата обращения: 20.05.2014).

[3]Исмаилов Ш.М., Латипова Л.Б., Сиддикова Н.Н. Комментарии к Закону Республики Таджикистан овнесении изменений и дополнений в Земельный кодекс  Республики Таджикистан. От августа 2012 года №891. Душанбе-2012. Проект USAID по земельной реформе в Таджикистан.  С.5-6.

[4]Централизованный Банк правовой информации Республики Таджикистан, Адлия версия 6.0. adlia@yandex.ru.

[5]Энциклопедический словарь  / Под ред. Б.А. Введенского. Т. 3: Пращур-Яя, 1955.

[6]Фарҳанги истилоҳоти ҳуқуқ /Зери таҳрири Маҳмудов М.А. – Душанбе: «ЭР-граф», 2012.  С.184.

[7]Ожегов СИ. Словарь русского языка / Под ред. чл.-корр. Академии наук СССР Н.Ю. Шведовой. 18-е изд., стереотип. М.: Русский язык, 1987.

[8]Фарҳанги тафсири забони тоҷикӣ: иборат аз 2 ҷилд, ҷилди I- А – Н,  Душанбе, 2008. С.556.

[9]Шайгада Н.И. Оборот сельскохозяйственных земель в России: трансформация институтов и практика / Н.И. Шагайда. М.: Ин-т Гайдара, 2010. С. 30.

[10]Палладина М.И. Аграрное право: учебник / С.А. Боголюбов, М.М. Бринчук, H.O.   Ведышев (и др.) / Отв. ред. М.И. Палладина, Н.Г. Жаворонкова. M.: Проспект, 2010. С. 89.

[11]Петриков А.В. Земельная реформа в России: итоги и перспективы //Земельные отношения в переходный период: политика, экономика и право. Материалы «круглого стола» 15 марта 2001 г. М., 2001. С. 7.

[12]Исмоилов Ш.М. О совершенствовании нормативно-правовой базы земельного оборота в Республике Таджикистан //Гражданское законодательство. Выпуск 33. / Под ред. Диденко А.Г. Алма-Ата 2009 г.  C.123-145.

[13]Лексин B.H., Швецов А.Н. Региональная политика и формирование земельного рынка //Российский экономический журнал. 1994. № 2. С. 45.

[14]Анисимов А.П. Земельная реформа в Российской Федерации: проблемы и перспективы: Учебное пособие. Волгоград, ВФ МУПК. 2001.

[15]Ведомости Съезда народных депутатов и Верховного Совета РСФСР. 1990. № 26. ст. 327.

[16]Ведомости Съезда народных депутатов и Верховного Совета РСФСР 1991. № 22. ст. 768.

[17]Ведомости Съезда народных депутатов и Верховного Совета СССР. 1990. № 10. Ст. 129.

[18]Программа «Экономических преобразований агропромышленного комплекса Республики Таджикистан» 9 ноября 1995 года №673. //Централизованный банк правовой информации Республики Таджикистан ADLIA Версия 6.00.

[19]Исмоилов Ш.М., Шонасридинов Н.Ш., Нодиров Ф.М., Ѓафуров А.Д. Г-34. Ҳуқуқи кишоварзии Ҷумҳурии Тоҷикистон: Китоби дарсӣ. -Душанбе, «Бухоро» 2013. С.35.

[20] Собрание законодательства РФ. 1999. № 27. Ст. 3379.

[21]Ахбори Шӯрои Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1992, №10, мод. 139; соли 1994, №15-16, мод.252; Ахбори Маҷлиси Олии Ҷумҳурии Тоҷикистон соли 1995, №22, мод. 276; соли 1997, №9, мод.117; соли 2006, №3, мод.165. 

[22]Фомина Л.П. Право собственности на землю в сельском хозяйстве. Аграрная реформа в Российской Федерации: правовые проблемы и решения. М.: Ин-т государства и права РАН, 1998.  С.120.

[23]Школина Н.Н. Земельная правосубъектность сельскохозяйственных коммерческих организаций: Автореф. дисс. … канд. юрид. наук. М., 2009.  С. 3.

[24]Суворов В.И. Государственно-правовое регулирование земельных реформ в России: Дисс. … канд. юрид. наук. М., 1996.

[25]Паёми Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ба Маҷлиси Олии Тоҷикистон,  аз 20 апрели соли 2009 https://www.president.tj.

[26]Исмолиов Ш.М. Земельный рынок возможные перспективы /Ш.М.Исмолиов //Эконмика Таджикистана. –  2009. –  №3. С.118-125.

[27]Ашуров С.Х., Мирсаидов С. Рентные отношения в аграрной сфере[Электронный ресурс]: sulbp-journal.narod.ru/jurnal/matn_1/ashurov_s_h.html.(дата обращения 20.05.2014).

[28]Будченко Л.И. Управление земельной реформой (правовые проблемы): дисс. … канд. юрид. наук: Москва, 1995.  С.14.

MOST POPULAR

HOT NEWS