Дар замони муосир, ки тағйироти иқлим, нигоҳдории табиат ва истифодаи оқилонаи сарватҳои табиӣ ба масъалаҳои аввалиндараҷаи ҷаҳон табдил ёфтаанд, муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон бо пешниҳодҳои худ дар арсаи байналмилалӣ, бахусус дар самти ҳифзи иқлим ҷойгоҳи махсус касб кардаанд. Аз ҷумлаи барҷастатарин ташаббусашон пешниҳоди қатъномаи СММ A/RES/77/158 бо номи “2025 – Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо” мебошад, ки 7 ноябри соли 2022 пешкаш гардида, 14 декабри ҳамон сол тасдиқ шуд.
Муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон то имрӯз панҷ пешниҳоди муҳимми байналмилалиро дар Созмони Милали Муттаҳид матраҳ кардаанд, ки ба масъалаҳои идораи об ва ҳифзи табиат рабт доранд: “Соли байналмилалии оби тоза, 2003”; Даҳсолаи байналмилалии “Об барои ҳаёт, 2005-2015”; “Соли байналмилалии ҳамкорӣ дар соҳаи об, 2013”; Даҳсолаи байналмилалии “Об барои рушди устувор, 2018-2028”; “2025 – Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо”.
Қатъномаи СММ A/RES/77/158 “2025 – Соли байналмиалии ҳифзи пиряхҳо” ба ҳифзи пиряхҳо ҳамчун сарчашмаи муҳими оби тоза ва унсури асосии пойдории иқлим равона шуда, аз ҷониби ҷомеаи байналмилалӣ ҳамчун идомаи табиии роҳи обии Тоҷикистон пазируфта шуд ва аз ҷониби 153 кишвари узви СММ пуштибонӣ ёфт. Қатъномаи СММ A/RES/77/158 7 ноябри соли 2022 аз ҷониби Тоҷикистон пешниҳод шуд ва 14 декабри соли 2022 тасдиқ гардид, ки ҳуҷҷати муҳим дар роҳи ҳифзи табиат ва муқобилият бо тағйироти иқлимӣ ба шумор меравад.
Муҳтавои он эълони соли 2025 ҳамчун “Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо” барои ҷалби диққати ҷаҳониён ба мушкилоти обшавии пиряхҳо, муқаррар кардани “Рӯзи байналмилалии пиряхҳо” (21 март) барои боло бурдани сатҳи огоҳии аҳолӣ, даъват аз кишварҳо барои ҳамкорӣ дар омӯзиш ва ҳифзи пиряхҳо бо пешниҳоди таъсиси Хазинаи байналмилалии ҳифзи пиряхҳо ва эътирофи таъсири тағйироти иқлимӣ ба обшавии пиряхҳо, коҳиши оби тоза, болоравии сатҳи баҳр ва нопойдории муҳити зистро дар бар мегирад.
Бо дастгирӣ аз ин ташаббуси Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ходимони сиёсии ҷаҳон андешаҳои худро чунин баён намудаанд: Антониу Гутерриш, Дабири Кулли СММ, изҳор дошт: “Пешниҳоди Тоҷикистон барои эълони соли 2025 ҳамчун соли пиряхҳо як иқдоми муҳим барои ҳифзи криосфера ва таъмини амнияти об аст.” Эммануэл Макрон, Президенти Франсия, гуфт: “Франсия аз ташаббуси Тоҷикистон ҳимоят мекунад, зеро он ба ҳамкории ҷаҳонӣ дар роҳи ҳифзи пиряхҳо кӯмак мерасонад.” Садир Жапаров, Президенти Қирғизистон, қайд намуд: “Ин пешниҳодбарои Осиёи Марказӣ арзишманд аст, чун пиряхҳо манбаи аслии обанд.” Қосим-Жомарт Токаев, Президенти Қазоқистон, таъкид кард: “Тоҷикистон роҳи ҳамбастагии минтақавиро барои ҳифзи табиат нишон дод.” Шавкат Мирзиёев, Президенти Узбекистон, изҳор дошт: “Мо ин ташаббусро дастгирӣ мекунем, зеро он ба амнияти оби минтақа таъсиргузор аст.” Олаф Шолтс, Канслери Олмон, гуфт: “Ин иқдом бо барномаи “Осиёи Марказии Сабз”-и Олмон ҳамоҳанг аст.” Джо Байден, Президенти ИМА, қайд кард: “Ҳифзи пиряхҳо масъалаи ҷаҳонист ва мо аз пешниҳоди Тоҷикистон истиқбол мекунем.” Нарендра Моди, Сарвазири Ҳиндустон, изҳор дошт: “Ин ташаббус ба ҳифзи пиряхҳои Ҳимолой низ хидмат хоҳад кард.” Сирил Рамафоса, Президенти Африқои Ҷанубӣ, гуфт: “Ин пешниҳод намунаи ҳамкории байни кишварҳои ҷануб аст, ки мо онро қадр мекунем.” Ёсихидэ Суга, Сарвазири собиқи Ҷопон, изҳор дошт: “Ҷопон омода аст технологияҳои худро барои назорати пиряхҳо дар ин роҳ истифода кунад.”
Олиммон низ ин ташабусро истиқбол гирифта, чунин андешаҳоро иброз намудаанд: Доктор Майкл Уильямс, мутахассиси криосфера (ИМА), навишта аст: “Ин пешниҳодпосухи саривақтӣ ба обшавии босуръати пиряхҳо аст.” Профессор Анна Кинк, муҳаққиқи пиряхҳо (Швейтсария), гуфт: “Қатъномаи Тоҷикистон нақшаи ҳамкориро барои минтақаҳои кӯҳистон пешкаш мекунад.” Профессор Ли Чен, обшинос (Чин), қайд кард: “Пиряхҳо и Тибет низ аз ин ташаббус суд хоҳанд дид.” Доктор Мария Санчес, мутахассиси муҳити зист (Испания), гуфт: “Ин қатънома бапойдории муҳити зисти ҷаҳон кӯмак мекунад.” Профессор Андрей Иванов, яхбандшинос (Россия), изҳор дошт: “Мо бояд бо Тоҷикистон дар омӯзиши пиряхҳо и Арктика ҳамкорӣ кунем.” Доктор Сандра Мур, мутахассиси иқлим (Австралия), қайд кард: “Ин пешниҳод таъсири иқлим ба пиряхҳоро ҷиддӣ қабул мекунад.” Профессор Жан-Пьер Дюпон, донишманди криосфера (Франсия), гуфт: “Ин як гоми амалӣ барои ҳифзи захираҳои об аст.” Доктор Амит Шарма, яхбандшинос (Ҳиндустон), таъкид намуд: “Ин ташаббус барои Ҳимолой ва Помир муҳим аст.” Профессор Карл Хофман, мутахассиси табиат (Олмон), изҳор дошт: “Тоҷикистон бо ин пешниҳод роҳи ҳамкории донишмандонро кушод.”
Андешаҳои ходимони сиёсӣ ва олимони сатҳи байналмилалӣ далели он аст, ки қатъномаи A/RES/77/158 ҳамчун воситаи ягонасозии кӯшишҳои ҷаҳонӣ барои ҳифзи пиряхҳо пазируфта шудааст ва онҳо онро роҳи ҳалли мушкилоти об, табиат ва иқтисод меҳисобанд, дар ҳоле ки донишмандон ба арзиши донишмандии ин қатънома эътибор дода, онро пойгоҳе барои тадқиқот ва фаъолият дар соҳаи криосфера медонанд. Эмомалӣ Раҳмон бо ин ташаббус ҳамчун “Президенти ҳомии пиряхҳо” шинохта шуда, Тоҷикистонро ба як кишвари асосӣ дар дипломатияи иқлимӣ табдил додааст ва қатъномаи A/RES/77/158 на фақат як ҳуҷҷати рамзӣ, балки як нақшаи фаъол аст, ки метавонад ба рушди пойдор ва ҳифзи табиат дар сатҳи байналмиалалӣ хизмат кунад.
Барои тадиқи андешаи ибрознамуда ду далели дирарро пешниҳод менамоем:
1. То ҳол дар сатҳи байналмилалӣ дар самти иқлим 6 санад қабул шудааст:
– Конвенсияи Вена дар бораи ҳифзи қабати озон: Австрия ин конвенсияро пешниҳод кард, ки 22 марти соли 1985 қабул шуда, 22 сентябри соли 1988 эътибор пайдо кард.
– Протоколи Монреал оид ба моддаҳое, ки қабати озонро вайрон мекунанд: Канада ташаббускори ин протокол буд, ки 16 сентябри соли 1987 қабул гардида, 1 январи соли 1989 эътибор пайдо кард.
– Конвенсияи Чаҳорчӯбаи Созмони Милали Муттаҳид дар бораи Тағйирёбии Иқлим (РКИК ООН): Ин санад бо ташаббуси якчанд кишвар, аз ҷумла Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, 9 майи соли 1992 қабул шуда, 21 марти соли 1994 эътибор пайдо кард.
– Протоколи Киото ба Конвенсияи Чаҳорчӯбаи Созмони Милали Муттаҳид дар бораи Тағйирёбии Иқлим: Ҷопон ин протоколро пешниҳод карда, он11 декабри соли 1997 қабул шуда, 16 феврали соли 2005 эътибор пайдо кард.
– Созишномаи Париж дар доираи Конвенсияи Чаҳорчӯбаи Созмони Милали Муттаҳид дар бораи Тағйирёбии Иқлим: Франсия ташаббускори ин созишнома буд, ки 12 декабри соли 2015 қабул гардида, 4 ноябри соли 2016 эътибор пайдо кард.
– Қатъномаи СММ A/RES/77/158 “2025 – Соли байналмилалии ҳифзи пиряхҳо”: Тоҷикистон ин қатъномаро 7 ноябри соли 2022 пешниҳод кардааст, ки14 декабри соли 2022 қабул шуда, ба ҳифзи пиряхҳо ва муҳити зисти марбут ба иқлим нигаронида шудааст.
Яъне дар миёни 193 давлати аъзои комилҳуқуқи СММ дар баробари Австрия, Канада, Иёлоти Муттаҳидаи Амрико, Ҷопон, Фаронса Тоҷикистон дар ташаккули заминаҳои ҳуқуқи ҳифзи иқлим саҳмгузор аст.
2. Давлатҳоест, ки мувофиқи ҳаҷми захираҳои пиряхҳояшон дар даҳгонаи аввал дохил мешаванд:
– Антарктида (давлат нест, балки тибқи Шартномаи Антарктика идора мешавад): захираҳои пирях тақрибан 25,4 миллион км³-ро ташкил медиҳанд ва масоҳати тахминан 14 миллион км²-ро фаро мегирад, ки онро бузургтарин захираи ях дар сайёра мегардонад.
– Гренландия (минтақаи худмухтори Дания): қабати пирях тақрибан 1,71 миллион км²-ро ишғол мекунад, бо ҳаҷми пирях ҳудуди 2,85 миллион км³, ки дуюмин захираи бузург пас аз Антарктида аст.
– Канада: пиряхҳо, аз ҷумла Замини Баффин ва Кордилераҳо, тақрибан 200 000 км²-ро фаро мегиранд, бо захираҳои бузург дар Архипелаги Арктикӣ(ҳаҷм дар садҳо ҳазор км³ баҳо дода мешавад).
– Россия: пиряхҳо тақрибан 60 000 км²-ро ишғол мекунанд (асосан дар ҷазираҳои арктикӣ, ба монанди Замини Нав ва Замини Шимолӣ, инчунин дар Қафқоз ва Алтай), бо ҳаҷми тахминан 50 000–60 000 км³.
– Иёлоти Муттаҳидаи Амрико (Аляска): пиряхҳои Аляска тақрибан 75 000 км²-ро фаро мегиранд, аз ҷумла пиряхҳои бузурге чун Хаббард ва Маласпина, бо ҳаҷми даҳҳо ҳазор км³.
Чин: пиряхҳо дар сатҳи Тибет ва Ҳимолой тақрибан 50 000 км²-ро ишғол мекунанд, бо ҳаҷми тахминан 5 000–7 000 км³, ки Чинро дар Осиё бозигари муҳим мегардонад.
– Норвегия: пиряхҳо, аз ҷумла Юстедальсбреен (бузургтарин дар Аврупои қитъавӣ), тақрибан 2 600 км²-ро фаро мегиранд, бо ҳаҷми тахминан 100–150 км³.
– Покистон: пиряхҳои Каракорум, аз ҷумла Балторо ва Сиачен, тақрибан 15 000 км²-ро ишғол мекунанд, бо ҳаҷми чанд ҳазор км³.
– Ҳиндустон: пиряхҳои Ҳимолой (масалан, Ганготри) тақрибан 17 000 км²-ро фаро мегиранд, бо ҳаҷми тахминан 2 000–3 000 км³.
-Тоҷикистон: пиряхҳои Помир, аз ҷумла пиряхи Федченко, тақрибан 8 000 км²-ро ишғол мекунанд, бо ҳаҷми тахминан 1 000–1 500 км³.
Антарктида ва Гренландия аз рӯи ҳаҷми птрях бартарӣ доранд, зеро онҳо дорои қабатҳои бузурги пиряхии қитъавӣ мебошанд. Дар байни давлатҳо Канада, Россия ва ИМА (ба шарофати Аляска) аз рӯи захираҳоипирях дар минтақаҳои кӯҳӣ ва арктикӣ пешсафанд. Дигар кишварҳо бо пиряхҳои муҳим (масалан, Чили, Аргентина, Швейтсария, Қирғизистон) захираҳои хурдтар доранд, ки аксар вақт аз чанд сад км³ зиёд нестанд. Аммо дар миёни ин давлатҳо қабули қатъномаи алоҳидаро оид ба ҳифзи пиряхҳоро Тоҷикистон пешниҳод намуд.
Эмомалӣ Раҳмон, Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон ҳамчун раҳбари хирадманде, ки ба ҳифзи муҳити зист ва иқлим таваҷҷуҳ мекунад, дар саҳнаи байналмилалӣ ҳамчун ҳомии иқлими сайёра шӯҳрати зиёд касб кардаанд. Сиёсати экологии Тоҷикистон, ки таҳти роҳбариияшон амалӣ мешавад, нақши муҳимро дар мубориза бо тағйироти иқлим мебозад. Аз оғози фаъолияти сиёсӣ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон барои ҳифзи муҳити зист ва мубориза бо тағйироти иқлим ба ҳамкориҳои байналмилалӣ аҳамияти махсус медиҳанд. Ӯ ба сифати раиси Ҷумҳурии Тоҷикистон дар иҷлосияҳои муҳим, ба мисли Конференсияи Ҳавзаи Милли худ, тавонист барномаҳои глобалии экологии ба шароити минтақавии Тоҷикистон мувофиқро пешниҳод кунад. Дар маҷмӯъ муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон бо сиёсати мутавозин ва дурандешонаи худ ҳамчун ҳомии иқлими сайёра барои Тоҷикистон ва ҷаҳон нақши қалидӣ доранд.
Сангинзода Дониёр Шомаҳмад, профессори кафедраи ҳуқуқи соҳибкорӣ ва тиҷорати факултети ҳуқуқшиносии Донишгоҳи миллии Тоҷикистон, доктори илми ҳуқуқшиносӣ